Wommels

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Wommels
Flagge fan Wommels Wapen fan Wommels
Flagge Wapen
Lokaasje fan Wommels
Gemeente Littenseradiel
Ynwennertal (2016) 2233
Webstee Webstee Wommels

Wommels is in doarp dat sintraal yn 'e Fryske Greidhoeke leit. It is it haadplak fan 'e gemeente Littenseradiel, en foar de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie it it haadplak fan 'e gemeente Hinnaarderadiel. Ta it doarp wurde njoggen útbuorrens rekkene, wêrûnder Littenserbuorren. Wommels is in terpdoarp werfan't de skiednis neffens argeologyske fynsten werom giet oant yn 'e Romeinske Tiid. Letter hie it in wichtige rol yn 'e Fryske suvelhannel. Neffens offisjele gegevens fan 'e gemeente Littenseradiel hie Wommels yn 2016 2.233 ynwenners.

Geografy[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Wommels leit min ofte mear sintraal yn 'e Fryske Greidhoeke, tusken Ljouwert, Snits, Frjentsjer en Boalsert yn. Oan 'e noardwestkant rint de autowei N359 by it doarp lâns, dy't Boalsert mei Ljouwert ferbynt. Dêrby leit Wommels op likernôch in trêdepart fan 'e ôfstân tusken dy beide stêden, rekkene fan Boalsert ôf. De Slachte rint ûngefear 1 km súdwestlik by Wommels lâns.

De trochgeande diken troch it doarp binne de Hottingawei út 'e rjochting Boalsert, Burchwert, Waaksens en Kûbaard, de Walperterwei út 'e rjochting Ljouwert, Spannum en Iens en yn mindere mjitte de Van Sminialeane út 'e rjochting Easterein. De Walperterwei giet by de krusing mei de Van Sminialeane oer yn De Terp, dy't sels by de brêge oer de Boalserter Feart oergiet yn 'e Hottingawei. Dy Boalserter Feart soarget foar in wetterferbining fan Wommels mei Boalsert en mei de Frjentsjerter Feart. De Wommelser Opfeart, dy't it doarp eartiids ferbûn mei Easterein, Itens, Rien en sa fierder, is net mear befarber.

Under Wommels falt ek de útbuorren Littenserbuorren, westlik fan it eigentlike doarp. Oare útbuorrens dy't ta de himrik fan Wommels rekkene wurde, binne Braard, Britsaard, Fyns, Sippens, Swyns, Tellens, Tywert en Westerlittens.

Skiednis[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn 'e noch geve terp fan Wommels is Romeinsk stienguod fûn, en yn 'e terpsoal fan 'e eardere state Stapert, no ek part fan Wommels, is bonkemateriaal opdold út 'e iere Izertiid, wat de âldste spoaren fan bewenning binne dy't ea op 'e Fryske klaai fûn binne. Troch syn sintrale lizzing op it plattelân fan 'e Greidhoeke hat Wommels nei de Midsiuwen lang in plak fan belang foar de Fryske suvelhannel west. Dêrfan tsjûgje yn Wommels noch inkele âlde tsiispakhuzen.

Wommels wie yn elts gefal fan 'e Midsiuwen ôf it haadplak fan 'e Fryske gritenij Hinnaarderadiel. Oarspronklik moat it folle lytsere doarp Hinnaard dy funksje ferfolle hawwe,[1] en letter skynt Wommels datoangeande frijwat striid leverje moatten te hawwen mei it buordoarp Easterein, dy't it lykwols yn syn foardiel wist te beslissen. Under de Frânske Tiid wie Wommels fan 1812 oant 1816 in selsstannige gemeente, dy't op 1 oktober 1816 wer by de gritenij (sûnt 1851 gemeente) Hinnaarderadiel kaam.

Wommels bleau dêrnei it haadplak fan Hinnaarderadiel oant dat op 1 jannewaris 1984 yn it ramt fan 'e doetiidske gemeentlike weryndieling tegearre mei de buorgemeente Baarderadiel opgie yn 'e nije gemeente Littenseradiel. Dêrby ûntstie frijwat strideraasje oer de fraach oft Wommels of Mantgum (it haadplak fan Baarderadiel) it haadplak fan 'e nije gemeente wurde moast. Neffens de folkswiisheid sa't dy yn 'e doarpen fan Littenseradiel libbet, waard it pleit dêrby yn it foardiel fan Wommels besljochte om't de gemeente Hinnaarderadiel koart foar de gemeentlike weryndieling in folslein nij gemeentehûs bouwe litten hie. Yn it 'reade' Mantgum waard dêr kweade opset yn sjoen troch 'dy finen fan Wommels', dy't sa Mantgum de status fan haadplak ûntfytmanne hiene. Dat wie in saak dy't yn Mantgum sa gefoelich lei dat de hollen der dêr tweintich jier nei de weryndieling noch altyd hjit fan te krijen wiene. Nei de nije weryndieling, wêrby't Littenseradiel opheft wurde sil, sil Wommels yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân komme te hearren.

Nijsgjirrichheden[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn 'e buorren fan it doarp stiet de Jacobitsjerke, dy't datearret út it begjin fan 'e sechstjinde iuw. Binnendoar hingje roubuorden fan 'e famyljes Sminia en Jongema. Fierders is yn Wommels oant 'e strjitte it Ald Hiem ek it museum It Tsiispakhûs fêstige, yn, sa't de namme al oanjout, in âld tsiispakhûs. Yn dit museum wurdt de suvelskiednis fan Wommels en it omlizzende gebiet beljochte.

Under sportleafhawwers stiet Wommels lykwols benammen bekend op 'e Freulepartij. Dat is in ferneamde en prestizjeuze keatspartij foar jonges yn 'e leeftydskategory fan 14 oant 16 jier, dy't sûnt 1903 elts jier persiis ien wike nei de PC fan Frjentsjer holden wurdt. De Freulepartij is de wichtichste keatswedstryd foar jongerein yn Fryslân. It evenemint waard oarspronklik it (ûnbeboude) fjild fan De Terp, yn it sintrum fan it doarp, organisearre. Dêr stiet ek noch altyd it boarstbyld fan frelle Clara Jacoba de Vos van Steenwijk, dy't jierren oanien de gouden horloazjes foar it winnende partoer beskiber stelde. De wedstryd wurdt lykwols al tsientallen jierren lang op it sportfjild efter it gemeentehûs ferkeatst.

Foarsjennings[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It kafee "It Reade Hynder" stiet yn it sintrum fan Wommels op 'e trijesprong fan 'e Walperterwei, De Terp en de Van Sminialeane, mei rjocht dêrfoaroer kafetaria "It Fôltsje". Wommels hat in eigen supermerk, oan De Terp, en ferskate oare winkels, wêrûnder in kleanboetyk en in slachterij. Ek is der in lytse bibleteek. It gemeentehûs fan Littenseradiel stiet ek yn 'e doarpskearn, oan 'e Keatsebaen. It doarpshûs en sealesintrum "It Dielshûs" is efter de supermerk te finen, oan 't Bosk. It needlijende iepenloftswimbad "De Klomp", oan 'e Walperterwei, balansearret al jierrenlang op it rântsje fan it fajyt. Oan 'e râne fan it doarp is fierders it fersoargingstehûs "Nij Stapert" fêstige. Wenfoarm "Tywerthiem" is foar begelaat wenjen.

Op it mêd fan it ûnderwiis hat Wommels noch twa basisskoallen: de Iepenbiere Basisskoalle "De Opslach" en de Kristlike Basisskoalle "It Fûnemint", dy't fuort njonkeninoar oan 'e Walperterwei steane. Fierders is der, ek oan 'e Walperterwei, mar tichter by de doarpskearn, in skoalle foar fuortset ûnderwiis, dy't yn 1920 begûn as in ULO en him letter ûntjoech ta de Kristlike Skoalle foar MAFU "Nij Walpert", neamd nei in eardere state by Wommels. Dizze MAVO gie yn 1994 op yn it Bogerman Kolleezje fan Snits, en kaam doe 'Kristlike Skoallemienskip Bogerman Kolleezje, lokaasje Wommels' te hjitten. Dizze njonkenfêstiging fan it Bogerman sil yn 2018 definityf ticht gean.

Mienskip[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Wommels hat in feriening foar Doarpsbelang dy't syn gearkomsten organisearret yn doarpshûs "It Dielshûs". Der is in eigen doarpskrante dy't fan Diggelfjoer hjit. De Stifting Terplûden organisearret kulturele aktiviteiten yn feest- en muzyktinten. Der bestiet ek in kommisje foar doarpsfeesten, dy't ornaris ienris yn it jier holden wurde yn in feesttinte op De Terp. De keatsferiening fan Wommels hjit "Nocht en Wille", en de pleatslike tennisferiening "Boskrâne". Fierders is der ek in toanielselskip en in badmintonferiening yn it doarp.

De Boalserter Feart yn Wommels, mei yn 'e fierte rjochts museum It Tsiispakhûs.

Demografy[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Untwikkeling ynwennertal[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

In loftfoto fan Wommels. It mei beammen omrâne stik grien op 'e foargrûn is De Terp. Dêrfoaroer de supermerk. Efter de tsjerke stiet it gemeentehûs, mei oan 'e efterkant dêrfan (op 'e foto loft) it sportfjild dêr't simmerdeis de Freulepartij keatst wurdt. Hielendal loft is noch in glimp fan it fersoargingstehûs "Nij Stapert" te sjen.

Berne yn Wommels[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Strjitten[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Sjoch foar in opsomming fan alle strjitnammen yn Wommels de side: strjitten yn Wommels.

Sjoch ek[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en referinsjes[boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Jansma, Klaas, Friesland en Zijn 44 Gemeenten, Ljouwert, 1981 (Frysk Deiblêd), ISBN 9 06 48 00 154, s. 34.