Suvel

Ut Wikipedy
Jump to navigation Jump to search
In glês molke.

Suvel is de oerkoepeljende oantsjutting foar itensprodukten dy't makke binne fan rauwe molke. Dat is in natuerlike floeistof dy't ôfjûn wurdt troch de molkklieren fan sûchdieren. Minsken brûke rauwe molke, almeast fan oare bisten as kij, skiep, geiten, wetterbuffels, jaks, hynders en kamielen, om der (bewurke) molke, bûter, tsiis, konsumpsje-iis, yochert, ensfh. fan te berêden. Yn 'e Fryske kontekst giet it dêrby benammen om molke fan kij. Foarhinne waarden dêrút suvelprodukten produsearre yn 'e molkenkelders fan 'e boerepleatsen, mar sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw wurdt de molke by de boeren ophelle om yn molkfabriken of suvelfabriken ferwurke te wurden.

Etymology[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It wurd 'suvel' is yn it Frysk in resint lienwurd út it Nederlânsk, op basis fan zuivel. De âldste te datearjen boarne foar it wurd, dat yn it Midnederlânsk suvel wie, is in Latynske oarkunde út 1293, wêryn't it sinsdiel nec vllam zuuel ("noch wat suvel") fermeld wurdt.

Suvelprodukten[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Grutste suvelprodusinten[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Hjirûnder in opsomming fan 'e tsien grutste suvelprodusinten fan 'e wrâld, metten nei omset anno 2013:

# bedriuw lân omset (2013)
1 Nestlé Flag of Switzerland.svg  Switserlân € 21.300.000.000
2 Danone Flag of France.svg Frankryk €15.200.000.000
3 Lactalis Flag of France.svg Frankryk €14.600.000.000
4 Fonterra Flag of New Zealand.svg Nij-Seelân €11.500.000.000
5 FrieslandCampina Flag of the Netherlands.svg Nederlân €11.200.000.000
6 Dairy Farmers of America Flag of the United States.svg Feriene Steaten €11.200.000.000
7 Arla Foods Flag of Denmark.svg  Denemark €9.400.000.000
8 Saputo Flag of Canada.svg Kanada €6.600.000.000
9 Dean Foods Flag of the United States.svg Feriene Steaten €6.500.000.000
10 Yili Flag of the People's Republic of China.svg Sina €5.700.000.000
In framboazepudding.

Konsumpsje fan suvel[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Mondiale konsumpsjepatroanen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Suvelprodukten wurde yn 'e hiele wrâld iten en dronken, mar de hoemannichte suvel dy't konsumearre wurdt, ferskilt. Hast alle Jeropeeske lannen hawwe bgl. in hege suvelkonsumpjse fan mear as 150 kg oan suvelprodukten per lid fan 'e befolking yn it jier. Ta dy kategory hearre ek de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Argentynje, Israel, Armeenje, Kirgyzje, Kosta Rika en Pakistan. Foarbylden fan lannen mei in midsmjittige konsumpsje fan 30 oant 150 kg oan suvelprodukten per lid fan 'e befolking yn it jier binne: Yndia, Iraan, Japan, Kenia, Meksiko, Mongoalje en Nij-Seelân. Ta dy kategory hearre ek de measte lannen yn Noard-Afrika, Súdlik Afrika, it Midden-Easten, Latynsk-Amearika en it Karibysk Gebiet. Ta einbeslút binne der lannen mei in lege suvelkonsumpsje fan minder as 30 kg per lid fan 'e befolking yn it jier. Dat binne Senegal, de measte lannen yn Sintraal-Afrika en it grutste part fan East-Aazje, Súdeast-Aazje en Oseaanje.

Sûnens[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De konsumpsje fan suvelprodukten kin liede ta sûnensswierrichheden foar lju dy't laktoaze-yntolerânsje hawwe. Dat betsjut dat se molksûker net ôfbrekke kinne. Laktoaze-yntolerânsje is eins de noarm foar de minske, en it fermogen om molksûker ôf te brekken is fan oarsprong in genetyske mutaasje, dy't lykwols yn 'e Westerske wrâld sa rûnom foarkomt dat lju mei laktoaze-yntolerânsje dêr no in ôfwiking fan 'e noarm lykje. Yn oare parten fan 'e wrâld kin lykwols it meastepart fan 'e befolking net oer suvel. Symptomen fan laktoaze-yntolerânsje binne (nei it konsumearjen fan laktoazehâldende suvelprodukten) pinebúk, blastigens, mislikens, in soad ôfskite moatte en diarree. Der bestiet tsjintwurdich lykwols ek spesjaal foar laktoaze-yntolerante minsken op 'e merk brochte laktoazefrije molke. Los fan laktoaze-yntolerânsje kin oerkonsumpsje fan suvelprodukten sterk bydrage oan ferhege golesterol en oan fersêde fetten yn it itenspatroan, wat wer liede kin ta hertsykten en oare slimme sûnensswierrichheden.

Oare redens om gjin suvel te konsumearjen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Guon lju mije de konsumpsje fan suvel om redens dy't neat mei sûnens te krijen hawwe. Dat kinne religieuze redens wêze, mei't guon godstsjinsten de ynname fan suvelprodukten beheinings oplizze of hielendal ferbiede. Guon liedende jaïnistyske teologen pleitsje bygelyks foar ûnthâlding fan alle suvel om't se melkfeehâlderij beskôgje as in oantaasting fan it lichem fan 'e (hillige) ko. It otterdoks joadendom skriuwt foar dat suvel en fleis strikt útinoar holden wurde moatte. Dy beide soarten iten meie bygelyks net yn deselde kuolkast bewarre wurde en net mei deselde pannen of itselde itensreau tamakke wurde. Boppedat meie ek beslist net beide by itselde miel iten wurde. Dy foarskriften binne basearre op 'e (eins hiel summiere) bibeltekst yn Deuteronomium 14:21. Fierders is suvel ek taboe foar feganisten, dy't alle produkten mije dy't makke binne fan, mei en troch bisten. Foar harren is dêrfoar de reden etysk, nammentlik in ôfkear fan 'e manearen dy't brûkt wurde om sokke dierlike produkten te produsearjen en/of de miening dat de agraryske sektor tefolle bydraacht oan 'e klimaatferoaring en oare miljeuproblemen.

Boarnen, noaten en referinsjes[boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References and Further reading, op dizze side.