Prusen

Ut Wikipedy
Jump to navigation Jump to search
Preußen (1525-1947)
Flagge fan Prusen Wapen fan Prusen
Lokaasje fan Prusen
Taal Dútsk (offisjeel)
Haadstêd Keningsbergen (1525-1701)
Berlyn (1701–1947)
Steatsfoarm [[Hartochdom (1525-1701)
Keninkryk (1701-1918)
Frijsteat (1918-1947)]]
Tal ynwenners 41.915.040 (1939)
Oerflak 348.702 km² (1907)
297.007 km² (1939)
Tiidrek 1525 - 1947
Munt Reichsthaler (1873-1914)
Papiermark (1914-1923)
Reichsmark (fanôf 1923)

Prusen (Dútsk: Preußen, Aldprusysk: Prūsa, Poalsk: Prusy, Litousk: Prūsija, Latynsk: Prussia, Borussia of Prutenia wie in lân dat in grutte rol yn de Jeropeeske skiednis spile hat. Prusen wie fan âlds it gebiet fan de West-Baltyske stam de Prusen, lizzend tusken Efterpommeren en Koerlân en sawat oerienkommend mei de lettere provinsjes East-Prusen en West-Prusen. It begjin fan de Prusyske steat wie wynliken yn 1226 mei de Gouden Bull fan Rimini, doe't it grûnwurk lein waard fan de Dútske Oardersteat. Nei in stikmannich strideraasjes mei it Keninkryk Poalen waard West-Prusen yn 1466 as Keninklik Prusen in part fan Poalen. East-Prusen, dat wynliken as in foarrinner fan it lettere Prusyske keninkryk sjoen wurde kin, wie oant 1660 in fazalsteat fan Poalen. Sûnt 1525 wie it in hartochdom ûnder lieding fan it Hûs Hohenzollern en sûnt 1618 waard it regearre yn Personele Uny mei Brandenburch. De markgreve fan Brandenburch wie ek in karfoarst en wie dus in wichtige foarst yn it Hillige Roomske Ryk. Om't de keizer stipe nedich hie fan Brandenburch mocht markgreve Frederik III himsels Kening yn Prusen neame.
Fan 1701 oant 1871 wie Prusen in keninkryk mei in kening as haad en fan 1871 oant 1918 wie it in keninkryk yn it Dútske Keizerryk, dêr't de Prusyske kening ek keizer fan Dútslân wie. Fan 1918 oant 1932 wie it in Frijsteat yn de Weimarrepublyk mei in presidint. Yn de Nazy-tiid wie Prusen wynliken opheft en waarden de Prusyske provinsjes goaën fan it Tredde Ryk.
Prusen waard yn de 18e en 19e iuw in wichtich en machtich lân en wie nei de weriening fan it Dútske Ryk yn 1871 de grutste Dútske steat en besloech grutte parten fan it noarden en westen fan Dútsklân. Nei de Twadde Wrâldkriich waard Prusen yn 1947 offisjeel opheft troch de Alliëarde Kontrôleried.

Skiednis[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De Alde Prusen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De âlde Prusen wiene in West-Baltysk folk, besibbe oan de Litouwers. Hja libben benammen fan de lânbou en feehâlderij en libben as stammen yn it beboske gebiet oan de Eastsee tusken de rivieren de Weichsel en de Memel yn it gebiet dat de lettere Prusyske provinsjes West- en East-Prusen beslacht. It Prusenlân bestie út de folgjende goaën: Kulmerlân en Pomesaanje oan de Weichsel, Pogesaanje, Ermlân en Natangen oan it Weichselhaf, it skiereilân Samlân, Nadrauen en Schalauen oan it Koerske Haf en Barten, Sudauen en Galyndje yn it binnenlân. Hja waarden elts bewenne troch in stam, útsein it tinbefolke Kulmerlân.

De Prusen kamen ûnder de ynfloed fan Poalske en Dútske steaten yn it ramt fan harren krystenjen. Hartoch Miezko I fan de Polanen krige de hearskippij oer it gebiet en krige it yn lien fan keizer Otto I fan it Hille Roomske Ryk. De Prusen slaggen der lykwols yn om harren te ferdriuwen.

De Dútske Oarder[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ferskate kearen waard besocht de Prusen te krystenjen en te ûnderwerpen. Yn 1226 rôp hartoch Koenraad fan Mazoovje de help yn fan de Dútske Oarder mei yn ruil it bestjoer oer Kulmerlân. Keizer Freark II fan it Hillige Roomske Ryk joech tastimming en allyk ek tastimming foar it ferôverjen fan it gebiet benoarden dat offisjeel ûnder lienhearskippij fan de paus kaam.

De ridders fan de Dútske Oarder ûnderwurpen en krystenen de Prusen mei hurde hân. Twangboargen waarden yn it gebiet boud en rillegau ûntstiene stêden by dizze boargen, lykas Thorn (1231), Kulm (1232), Marienwerder (1233), Elbing (1237) en Keningsbergen (1255). De Dútske Oarder befolke it gebiet sûnt de trettjinde iuw en dêrnjonken kamen ek Dútske koloanisten, lykas ek Fryske en Nederlânske koloanisten, om't dizze gebieten ek by it Hillige Roomske Ryk hearden. Ek Kasjûbyske, Mazovyske en Poalske koloanisten waarden troch de Oarder yn it gebiet festige. Yn 1245, doe't it Kristendom sa njonkelytsen al goed ferspraat wie, waard it gebiet yn 4 bisdommen ferparte. Dizze bisdommen waarden: Ermlân, Kulmerlân, Pomesaanje en Samlân. De Prusen besochten mei de Grutte Prusyske Rebûlje yn 1260 noch yn ferwar te kommen en win de frijheid werom. Earst like de rebûlje wol súkses te hawwen, mar ta eintsjebeslút waard it dochs mei hurde hân delslein. Oan de ein fan de trettjinde iuw hie de Dútske Oarder it gânske gebiet ûnder kontrôle. De ynfloed en de taal fan de Prusen waarden hieltyd mear beheind en yn de fjirtjinde iuw waard it Dútsk, benammen it Nederdútsk de wichtichste taal. It Ald-Prusysk waard weromkrongen en stoar yn de santjinde iuw alhiel út. Nei de Reformaasje waard it Heechdútsk lykwols de wichtichste taal.
De sit fan it bestjoer fan de Oarder kaam yn 1309 fan Feneesje nei it Prusyske Marienburg. Fanôf 1308-1310 waard Prusen útwreide mei de Pommerellen, mei de hannelstêd Danzig, en yn de fjirtjinde iuw seach it lân ekonomyske foarútgong en bloei. De hannel die it goed en stêden lykas Danzig en Keningsbergen woeksen hurd. It bestjoer fan it lân wie goed en de befolking wie frijwat ryk.
Yn de fyftjinde iuw wie der in grutte delgong. De ferhâlding fan de stêden en de pleatslike adel mei it bestjoer fermindere, nei't de Oarder mei sin bestjoersposten opfollen mei funksjonarissen út it westen en net pleatslike persoanen. Boppedat rekke it lân yn 1410 yn oarloch mei Poalen en Litouwen, dêr't Grutmaster Ulrich fan Jungingen de Slach by Tannenberg yn 1410 ferlear. Yn de Earste Frede fan Thorn yn 1411 ferlear de Oarder it gebiet Samogytje en moast it in grutte som jild opbringe. Dat en de bliuwende strideraasjes mei Poalen makke it dat in belestingferheging nedich wie. Dat wie net nei it sin fan de stêden en de adel. Yn 1440 ferienigen de adel en de Hânzestêden Danzig, Thorn en Elbing harren ta de Prusyske Bûn. Dizze bûn kaam yn ferwar tsjin de Oarder en rôp yn 1454 de help yn fan Kasimir IV fan Poalen. Dêrnei bruts de Poalsk-Prusyske Trettjinjierrige Kriich (1454-1466) út, dy't einige yn in Poalske oerwinning. Yn de Twadde Frede fan Thorn (1466) ferlear de Dútske Oarder mei Pommerellen, Kulmerlân, Ermlân en de stêden Danzig (Gdańsk), Thorn (Toruń), Elbing (Elbląg) en Marienburg (Malbork) it gânse westen fan Prusen oan Poalen. De Dútske Oarder hâlde it easten, mar moast dêr sûnt dy tiid Poalen as lienhear erkenne. It ferlerne gebiet, dat sûnt dy tiid Keninklik Prusen neamd waard, kwam sa'n bytsje oerien mei de lettere provinsje West-Prusen. De sit fan de Oarder waard nei de anneksaasjes ferpleatst fan Marienburg nei Keningsbergen, dat oant 1945 de haadstêd fan East-Prusen bliuwe soe.

Hartochdom Prusen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De wegering fan grutmaster Albrecht fan Brandenburch-Ansbach (1490-1568), in lid fan it machtige Hûs Hohenzollern, en erken it Poalske gesach late yn 1519 ta in nije oarloch. Om it einleaze konklikt te einigjen sluet er him by de Reformaasje oan. Op adfys fan Maarten Luter joech er it amt fan grutmaster oer en sekulearre er Prusen. Yn ruil foar it erkennen fan Poalen as lienhear krige er yn 1525 fan kening Sigismund I Prusen, mei de grinzen fan 1466 as erflik hartochdom', as Hartochdom Prusen. Prusen bleau lykwols in fazalsteat fan Poalen. De Dútske Oarder, de katolike tsjerke en keizer Karel V wiene it dêr net mei iens, mar harren protesten smieten neat op. Under spanningen fan religieuze stideraasjes moast er al de oerhân jaan oan de Steaten. Dat sadwaande krigen de Hohenzollerns, dy't de macht yn Brandenburch hiene ek de macht yn Prusen. Under syn bewâld waard yn 1544 de Albertina Universiteit yn Keningsbergen stifte, dy't it geastlik libben goed oansjen joech.

Brandenburch-Prusen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Albrecht waard yn 1568 opfolge troch syn soan Albrecht Freark (1568-1618), wilens Joachim II Hektor, karfoarst fan Brandenburch, dy't it gebiet ek mei yn lien krige. Om't Albrecht Freark net hielendal by de tiid wie en syn tastân stadichoan minder waard krige syn neef Joaris Freark I fan Brandenburg-Ansbach yn 1577 it sizzenskip yn Prusen, dy't yn 1605 opfolge waard troch Joachim Hektor syn pakesizzer Joachim Freark. Dizze wie boaske met Albrecht Freark syn famke. Joachim Freark syn soan Johan Sigismund (1618-1619) waard nei it ferstjerren fan Albrecht Freark yn 1618 hartoch fan Prusen. Brandenburch en Prusen wiene hjirmei foargoed ferienige. Brandenburch hearde lykwols by it Hillige Roomske Ryk, wilens Prusen noch hieltyd it lienhearskippij fan Poalen erkenne moast. Johan Sigismund wie yn 1613 op it kalvinisme oerstapt, maar troch de ferhâlding mei it katolike Poalen en de macht fan de strange luterske Steaten moast hy op it mêd fan it leauwen al bedarje, inn belied dat syn opfolgers fuortsette soene.

Syn soan Joaris Willem (1619-1640) rekke belutsen yn de Tritichjierrige Kriich (1618-1648). Prusen bleau, ta tsjinstelling fan Brandenburch, frij fan grutte fernielings, mar de besetting fan de havenstêden troch Gustaaf II Adolf betsjutte in grutte delgong yn ynkommen. . Joaris Willem syn soan Freark Willem (1640-1688), de Grutte Karfoarst, sintralisearre it bestjoer, fierde ekonomyske herfoarmings troch, beheinde de ûnder syn foargongers sterk woeksen macht fan adel en stêden en boude in effisjint en sterk leger op. By de Frede van Westfalen (1648) krige hy Efter-Pommeren, de sekularisearre bisdommen Kammin, Minden en Halberstadt en de fôdij oer it aartsbisdom Magdeburg.
Nei de Noardske Kriich (1655-1660) waard de selstannigens fan Prusen befêstige troch Poalen by it Ferdrach fan Wehlau (1657) en ynternasjonaal by it Ferdrach fan Oliva (1660).

Keninkryk Prusen oant 1871[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Untjouwing ta grutmacht[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Nei jierrenlang ûnderhanneljen mocht Freark Willem syn soan Freark III (1688-1713) fan Keizer Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk lang om let de keningstitel krije. Dêrtsjinoer stie dat hy de keizer stypje moast yn syn striid yn de Njoggenjierrige Kriich en de Spaanske Súksesjekriich. Kening fan Brandenburch koe er net wurde, want Brandenburch lei yn it Hillige Roomske Ryk en Kening fan Prusen koe ek net, want in part fan Prusen lei yn it Keninkryk Poalen. Doe't hy himsels op 18 jannewaris 1701 ta kening kroane, neamde er himsels Kening yn Prusen.
De Hohenzollenske gebieten waarden fanôf no wol gauris as Prusen oantsjutten. Prusen sels wie net it mulpunt mear hjirfan, dêr't útsein de wichtige hannelstêd Keningsbergen, ekonomysk net folle betsjutte en ek frij tin befolke wie. Brandenburch wie it mulpunt en sintrum fan Prusen, mar it eknomyske swiertepun ferskode mear nei it westen nei de nei 1648 nije wûne gebieten, lykas it hartochdom Kleef en de greefskippen Mark en Ravensberg. Troch syn spul oer de erfenis mei de Fryske steedhâlder Johan Willem Friso krige er de greefskippen Meurs en Lingen (1702) en by eintsjebeslút ek it foarstendom Neuchâtel (1707). Middels keap krige er it greefskip Tecklenburg (1707).
Freark syn soan en opfolger Freark Willem I (1713-1740), de Soldatekening neamd, krige by syn dielnimming oan de Frede fan Utert (1713) Boppe-Gelre en nei de Grutte Noardske Kriich (1700-1721) krige er yn 1720 Foar-Pommeren mei de hannelstêd Stettin fan Sweden.

De Soldatekening sette it belied fan militarisearring fan syn pake fuort en bestege wol 85% fan de steatsbegrutting oan it leger en sa boude er in grutte legermacht op. Under syn macht ûntstie it typyske oansjen fan it Prusyske militarisme en plichtstrouwe oarder. Hy sintralisearre it bestjoer, lykas de finânsjen en fierde in ekonomysk belied neffens it merkantilisme. Yn it troch in pestepidemy trofffen East-Prusen, waarden tsientûsenen emigranten, wêrûnder de Salzburger emigranten oanlutsen dêrhinne en bou it gebiet wer op.
Prusen waard noch machtiger ûnder it bewâld fan Freark Willem syn soan Freark II de Grutte (1740-1786). Hy gie yn itselde jier al op oarlochspaad mei Eastenryk en hie syn eagen setten op Sileezje, dat ryk oan dylchstoffen wie. Nei't de Habsburchske keizer Karel VI ferstoar makke hy oanspraken op Sileezje. Nei trije oarloggen dy't Prusen allegear wûn anneksearre er it gebiet. Yn 1743 foel hy ek de troch Eastenryk anneksearre Keninkryk Bohemen yn, mar dat koe er net klear krije. Doe't Eastenryk mei Frankryk en Ruslân in ko??älysje foarme tsjin Prusen, like it net goed te kommen foar Freark de Grutte, mar troch it ferstjerren fan tsarina Elisabeth fan Ruslân yn desimder 1761 en doe tsaar Peter III, dy't Prusysk-gesind wie, op'e troan kaam yn 1762, slute er gelyk frede mei Prusen. Hjirtroch bleau Prusen oerein en koe it Sileezje hâlde. Prusen krige yn 1744 ek de hearskippij oer East-Fryslân nei't it Hûs Sirksena útstoar. Prusen rekke ek belutsen yn de Sânjierrige Kriich (1756-1763). Freark anneksearre parten fan Poalen yn de Earste Poalske Dieling yn 1772, kreksa as dat Eastenryk en Ruslân diene. Hjirby krige er West-Prusen, it goa fan de Netze en Ermlân en dat makke Brandenburch en Prusen in oaniensletten gebiet. No't it gânske gebiet fan it âlde Prusen ûnder Hohenzollernsk gesach wie, koe Freark de titel Kening fan Prusen brûke.

Syn lettere regearsperioade bestege er mear tiid oan it ûntwikkeljen fan de steat. It troch de Sânjierrige Kriich diels ferwoaste lân waard weropboud troch koloanisearring, drûglizzen fan sompige geaën en it graven fan kanalen. Ek it ferlichtsjen fan marteling (1747) en liifeigenskip, it ynfieren fan learplicht (1763) en de koadifikaasje fan it rjocht (Allgemeines Landrecht). Hy like tolerant te wêzen tsjinoer de katoliken, dy't troch de anneksaasjes fan Sileezje en parten fan Poalen ûnder syn bewâld kamen.
De opfolger fan Freark de Grutte wie syn omkesizze Freark Willem II (1786-1797). Hy wie yn in soad opsichten it tsjindiel fan syn foargonger. Mar ûnder syn bewâld wreide Prusen goed út. Yn 1791 krige er de markgreefskippen Brandenburch-Ansbach en Brandenburch-Bayreuth. Yn 1793 die hy mei Ruslân de Twadde Poalske Dieling en krige er it gebiet Súd-Prusen en de stêden Danzig en Thorn. By de Tredde Dieling (1795), dat in ein oan Poalen as in ûnôfhinllike steat makke, krige er Nij-Sileezje en Nij-East-Prusen mei de stêd Warsjau.

Napoleontyske oarloggen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Freark Willem II slute nei de Frânske Revolúsje yn [[1791] in ferbûn mei Eastenryk tsjin it revolúsjonêre Frankryk. Yn de Earste Koälysjekriich (1792-1797) focht it tsjin Frankryk mar yn 1795 waard de Frede fan Basel tusken Prusen en Frankryk sletten. Prusen erkende de Frânske anneksaasjes fan Prusyske gebieten bewesten de Ryn, mar Prusen krige folle mear ynfloed yn Noard-Dútslân en hie de hannen frij yn it easten, dêr't Prusen it grutste part fan Poalen krige by de Tredde Dieling.

Willem Freark II syn soan Freark Willem III (1797-1840) folge him op. Yn de Reichsdeputationshauptschluss fan 25 febrewaris 1803, dat wie it lêste beslút fan it Hillige Roomske Ryk dat himsels ophefte yn 1806, waarden ûnder oare de belangen fan Brandenburch-Prusen regele. Foar it ferlies fan de gebieten bewesten de Ryn krige de kening stikmannich gebieten yn it noarden en midden fan Dútslân, wêrûnder parten fan it bisdom Münster mei de stêd Münster. Nei de Slach by Austerlitz (1805), dêr't Napoleon Eastenryk en Ruslân fersloech, twong hy Prusen in bûnsgenoatskip, mar Freark Willem slute justjes letter efter Napoleon om in ferbûn mei Ruslân. Napoleon andere hjirop mei in Frânske ynfal yn Prusen en fersloech it Prusyske leger yn de Slach by Jena en Auerstedt (1806). Napoleon luts op 27 oktober 1806 de Prusyske haadstêd Berlyn yn. De kening en it hôf flechten nei East-Prusen. Nei noch twa ferlearen fjildslaggen (1807) by Eylau en Friedland yn East-Prusen, moast Freark Willem op 9 july 1807 de Frede fan Tilsit slute. Op oantrunen fan de Russyske tsaar Aleksander I bleau Prusen bestean, mar ferlear de helte fan syn grûngebiet. De gebieten dy't it krigen hie by de Twadde en Tredde Poalske Dieling moast it ôfstean oan it Hartochdom Warsjau en East-Fryslân gie nei it Keninkryk Hollân. Boppedat moast boppedat himsels oan it kontinintaal stelsel hâlde en it leger moast ynkrimpe. Freark Willem moast ûnder twang fan Frankryk herfoarmings trochfiere, de saneamde Prusyske Herfoarmings. De oanstelde minister Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein skafte it liifeigenskip ôf (1807) en joech stêden en gemeenten selsbestjoer (1807) en stalde in kabinet fan 5 ministers gear (1808). Syn wurk waard fuortset troch Karl August von Hardenberg dy yn 1812 in begjin makke mei de lykstelling fan de Joaden. Yn 1810 waard de Universiteit fan Berlyn, hjoed-de-dei de Humboldt Universiteit, waard stifte op inysjatyf fan steatsman Wilhelm von Humboldt. Nei't Napoleon syn mislearre fjildtocht tsjin Ruslân en it opkommende nasjonalisme troch de Frânske oanwêzigens en herfoarmings, wist Prusen tegearre mei de Alliëarden tsjin Frankryk te fjochtsjen en it Prusysk leger mei 200.000 manlju ûnder Gebhard Leberecht von Blücher holpen mei en ferslaan Napoleon yn de Slach by Waterloo (1815).

Kongres fan Wenen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It Kongres fan Wenen waard yn 1815 holden nei de nederlaach fan Napoleon.De Dútske Bûn waard oprjochte. Prusen krige der grutte gebieten by. Lykwols net alle Poalske gebieten fan de Twadde en Tredde Poalske Dieling kamen werom, allinnich it Hartochdom Posen. De rest kaam by it nije Keninkryk Poalen, dat deselde grutte as it hartochdom Warsjau hie. East-Fryslân kaam by it nije Keninkryk Hannover. Prusen krige sa'n 40 prosint fan it Keninkryk Saksen, dat oan'e kant fan Napoleon focht, en it krige it Rynlân en Westfalen, dy't lykwols net oan de rest fan it lân grinzgen. It Rynlân wie in goede oanwinst, mei syn goed ûntwikkele yndustry mei benammen izer en koal, wie in wichtige boarne foar de yndustriële ûntjouwing fan it lân. Prusen wie yn de njoggentjinde iuw in foarstanner foar mear Dútske ienwurding. yn 1834 waard de Zollverein stifte, dat in dûane-uny tusken alle Dútske steaten, útsein Eastenryk, wie. Dit luts de yndustrialisearring en ekonomyske ienwurding fan Dútslân oan.
Eastenryk en Prusen waarden de machtichste en dominante leden fan de Dútske Bûn. Hja wurken meiïnoar en hâld de politike tastân sa as it foar de Frânske Revolúsje wie. Liberale en nasjonalistyske tinzen waarden ûnderdrukt, benammen nei de besluten fan Karlsbad yn 1819. Liberale steatsmannen lykas Stein en Humboldt waarden fuortsetten. De taseine folksfetsjinwurdiging kamen net, útsein inkelde Provinsjale Lândagen,dy't út eallju, boargers en boeren bestiene, dochs inkeld fertsjinwurdige wie troch grûnbesitters.

Liberalisme en Maartrevolúsje[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Freark Willem III syn soan Freark Willem IV (1840-1861) folge him op. Hy keas in wat liberaal paad, dochs gie rillegau wer oer op it konservatisme. Hy liet mear frijheid fan de parse ta, liet ferskate liberale tinkers frij en stalde in lânlike folksfertsjinwurding gear. Dizze Feriene Lândei hie lykwols mar in beheind foech en de kening hie yn syn iepeningstaspraak al dúdlik sein dat er gjin konstúsjoneel systeem lije mocht. Dat, en in minne rispinge yn benammen Boppe-Sileezje, late nei de Febrewarisrevolúsje yn Parys ta yn maart 1848 yn gâns Dútslân ta de liberale Maartrevolúsje. De kening like earst wol ta te jaan en sei ferskate liberale maatregels ta. Hy stalde in parlemint gear, dy't it foech hie in grûnwet gear te stallen en te wizigjen en op 29 maart beneamde er in liberaal regear. Nettsjinsteande dit barren luts hy de herfoarmings in pear moanne letter wer yn. Op 2 novimber stelde hy minister-presidint Friedrich Wilhelm von Brandenburg oan, dy't tsjin de revolúsje wie. Op 5 desimber waard in wet oannaam, dat de macht fan de kening fergrutte, it parlemint ltser makke en it trijeklasserjocht dat yn it plak kaam fan de algemiene kieswet.
Yn de Dútske polityk (de Dútske Bûn wie yn 1848 bûten wurking steld) stipe Freark Willem IV earst de besluten fan it liberale Frankfurter Parlemint, bygelyks yn de Sleeswyk-Holsteinske fraach en stjoer troepen nei Sleeswyk en Holstein. Hy sluet lykwols op 26 augustus 1848 sûnder it parlemint witte te litten in wapenskoft. Doe't it Frankfurter Parlemint him yn 1849 de Dútske keizerskroan oanbea, sei er dat hy de kroan net fan in folksfertsjinwurdiging, mar allinnich út hannen fan oare Dútske foarsten. Dat betsjutte in grutte klap foar de liberalen. Freark Willem besocht dêrnei mei it útstel fan syn minister Joseph von Radowitz en meitsje de lyts-Dútske oplossing wier: in feriene Dútslân ûnder Prusyske lieding, sûnder Eastenryk. Hy sluet op 26 maaie 1849 it trijekeningsferbûn mei Saksen en Hannover, dêr't de measte lytse Dútske steaten oanslueten. Doe't Eastenryk, dat earst syn hannen fol hie oan de revolúsje yn Hongarije, koe him yn 1849 wer mei Dútske saken dwaande hâlde, wie it lykwols gau dien mei de Prusyske plannen. Yn maart 1850 kaam it Erfurter Parlemint byïnoar en meitsje in grûnwet foar de nije uny. It waard boykotten troch de keninkriken Saksen en Hannover, dy no foar Eastenryk wiene, en de liberalen fanwegen it ûntbrekken fan it demokratyske gehalte. Op 16 maaie 1850 kaam de Dútske Bûn wer byïnoar en yn it Ferdrach fan Olmütz moast Prusen belies jaan oan syn ferieningsplannen en lit de Dútske Bûn wer yn wurking stelle. Dêrnei rekke Prusen yn in konservative tiid. Under it regear fan minister-presidint Otto Theodor von Manteuffel krige de lânadel en de konservative Junkers in soad ynfloed.

De Noard-Dútske Bûn en oanrin nei de Dútske weriening[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Nettsjinsteande it weromkringen fan it liberalisme kaam de yndustrialisaasje gooed op gong. Spoarwegen, post en tillegrafy woeksen tige hurd en wegen en kanalen waarden oanlein, bygelyks it Elbing-Osterodekanaal. Yn stienkoalgebieten, lykas Sileezje, it Roergebiet en it Saargebiet kamen nije minen. Mei de waaksende oanfier fan stienkoal wie de allyk waaksende izer- en stielyndustry mooglik. Sadwaande ûntjoegen dizze gebieten ta wichtige yndustriële sintra. Bygelyks yn it Roergebiet ûntstiene de grutte bediuwen fan Krupp en Thyssen.
Under kening Willem I (1861-1888), dy't syn broer Freark Willem IV opfolge, begûn der wer in mear liberale perioade. Hy joech yn 1858 it konservative regear-Manteuffel dien en mei it nije liberale regear fan Karel Anton von Hohenzollern-Sigmaringen kaam in "nij tiidperk". Yn dizze perioade waard de frijheid fan de parse en feriening fergrutte en krigen de liberalen in mearderheid yn de lândei. Dochs feroare it wer nei in skeel oer in legerwet tusken liberalen en konservativen dêr't hja it net iens wurde koene, en Willem joech it regear-Hohenzollern dien en beneamde op 23 septimber 1862 de konservatyf Otto von Bismarck. Hy slagge deryn 4 jier lang sûnder parlemint te regearen en it konflikt einige yn it foardiel fan de kroan.

Sjoch ek[bewurkje seksje | boarne bewurkje]