Portegeesk

	Portegeesk
	algemien
eigen namme	Português
lânseigen yn	Portegal, Brazylje, Lúksemboarch, Angoala, Mozambyk, Sao Tomee en Prinsyp, Guinee-Bissau, Ekwatoriaal-Guinee, East-Timor, Makau, Kaapverdje en noch inkele oare lannen.
tal sprekkers	230 miljoen
skrift	it Latynske alfabet
	taalsibskip
taalfamylje	Yndo-Jeropeesk Italysk Romaansk Yberysk-Romaansk Portegeesk; ; ; ;
dialekten	*Brazyliaansk Beirão; Paulistano; Caboverdiano; oars;
	taalstatus
offisjele status	Portegal, Brazylje, Lúksemboarch, Angoala, Mozambyk, Sao Tomee en Prinsyp, Guinee-Bissau, Ekwatoriaal-Guinee, East-Timor, Makau, Kaapverdje, Jeropeeske Uny, Feriene Naasjes, Afrikaanske Uny en noch inkele oare lannen.
	taalkoades
ISO 639-1	pt
ISO 639-2	por
ISO 639-3	por

It Portegeesk is in Romaanske taal dy’t yn grutte parten fan de wrâld sprutsen wurdt. Bygelyks yn Brazylje, Angoala en Mozambyk. De taal het likernôch 210 miljoen memmetaal sprekkers, noch ris 20 miljoen oare minsken binne de taal machtich. Mei in tal sprekkers fan 230 miljoen minsken is it Portegeesk de fjirde taal op de wrâld. De Portegeesk sprekkende lannen wurkje op it mêd fan taal gear yn de Mienskip fan Portegeesksprekkende lannen.

De taal is in offisjele taal yn de gearwurkingsferbannen fan de Jeropeeske Uny, de Mercosul, en de Mienskip fan Portegeesksprekkende lannen.

It Portegeesk yn Brazylje wykt of fan it Portegeesk yn oare lannen, net allinnich wat útspraak en idioom betsjut, mar ek de stavering is oars. Dit komt troch in staveringsherfoarming, it saneamde Acordo Ortográfico út 1990 (letter wizige yn 1998), dy’t ôfsprutsen is yn it gearwurkingsferbân fan Portugeesksprekkende lannen. Dochs is dizze herfoarming nea oeral trochfiert, omdat net alle lannen it ferdrach ratifiseare ha.

Taalklassifikaasje

It Portugeesk is in Romaanske taal dy't ta de Yndo-Jeropeeske taalfamylje heart. It is in lid fan de Westromaanske talen en is ûntstien út it Vulgêr Latyn, de folksfoarm fan it Latyn dy't him ûntwikkele yn de westlike provinsjes fan it Romeinske Ryk.

Binnen de Romaanske talen heart it Portugeesk ta de Ibearyske Romaanske talen. It is benammen nau besibbe oan it Galisysk, mei't beide talen fuortkommen binne út it midsiuwske Galisysk-Portugeesk. Fierders hat it Portugeesk nauwe bannen mei it Spaansk, Leoneesk, Asturysk en oare Romaanske talen fan it Ibearysk Skiereilân.

De wichtichste hjoeddeiske farianten fan it Portugeesk binne:

Europeesk Portugeesk, de standertfoarm fan Portugal;
Braziliaansk Portugeesk, de grutste fariant nei tal sprekkers;
Afrikaanske farianten, benammen yn Angoala en Mozambyk;
Aziatyske farianten, benammen yn East-Timor en Makau.

It Portugeesk hat ek ynfloed ûndergien fan oare talen. Yn Brazylje hawwe lânseigen talen en Afrikaanske talen bydroegen oan de wurdskat en útspraak. Yn Afrika en Aazje binne ferskate Portugeesk-basearre kreoalske talen ûntstien.

Skiednis

Romeinske perioade en ûntstean út it Latyn

De skiednis fan it Portugeesk begjint mei de Romeinske ferovering fan it Ibearysk Skiereilân. Nei de Twadde Punyske Oarloch kamen Romeinske troepen yn de 3e iuw f.Kr. nei it gebiet dat letter Hispania neamd wurde soe. It Latyn waard dêr de taal fan bestjoer, leger, hannel en letter ek fan de kristlike tsjerke.

It Latyn dat troch de befolking sprutsen waard wie gjin klassyk Latyn, mar in folksfoarm dy't bekendstiet as Vulgêr Latyn. Troch ôfstân fan Rome en kontakt mei pleatslike talen ûntstiene der stadichoan regionale ferskillen. Ut dizze regionale Latynske farianten ûntstiene letter de Romaanske talen.

Yn it westen fan it Ibearysk Skiereilân ûntstie in regionale Latynske fariant dy't de basis foarmje soe fan it lettere Galisysk-Portugeesk.

Midsiuwen: it Galisysk-Portugeesk

Nei de fal fan it Westromeinske Ryk yn de 5e iuw bleau it Latyn de kulturele en religieuze taal, mar de sprutsen taal ûntwikkele him fierder. De komst fan de Fisigoaten hie relatyf beheinde ynfloed op de taal, wylst de Moaren dy't sûnt de 8e iuw grutte dielen fan it Ibearysk Skiereilân behearsken, benammen ynfloed hienen op de wurdskat.

Yn it noardwesten fan it skiereilân ûntstie tusken de 9e en 12e iuw it Galisysk-Portugeesk. Dizze taal waard brûkt yn poëzy, benammen yn de ferneamde Galisysk-Portugeeske lyryk, dy't ien fan de wichtichste literêre tradysjes fan midsiuwsk Jeropa wie.

De Greefskip Portugal ûntjoech him yn de 12e iuw ta in selsstannich keninkryk. Nei de politike ûnôfhinklikens fan Portugal groeide it Portugeesk út ta de taal fan it nije keninkryk.

Untwikkeling ta in nasjonale taal

Yn de 13e en 14e iuw ferhuze it politike en kulturele sintrum fan Portugal nei it suden. De taal fan de regio om Lissabon en Sintra krige hieltyd mear ynfloed op de standertfoarm fan it Portugeesk.

Yn 1290 waard oan de Universiteit fan Coimbra en yn it keninklik bestjoer it Portugeesk hieltyd mear brûkt ynstee fan Latyn. Dêrmei waard it ien fan de ierste Romaanske talen mei in eigen bestjoerlike skriuwtradysje.

Fan de 15e en 16e iuw ôf waard it Portugeesk fierder standerdisearre. De publikaasje fan grammatika's en wurdboeken holp by it fêstlizzen fan in skriftlike noarm.

Fersprieding bûten Europa

Yn de 15e iuw begûn Portugal mei grutte maritime ekspedysjes. Troch de oprjochting fan hannelsstasjons en koloanjes waard it Portugeesk ferspraat oer Afrika, Aazje en Súd-Amearika.

Portugeesk waard in bestjoerstaal yn gebieten lykas: Brazylje, Angoala, Mozambyk, Kaapverdje, Guinee-Bissau, São Tomé en Príncipe, East-Timor, Makau. Troch kontakt mei pleatslike talen ûntstiene nije taalfarianten en ferskate Portugeesk-basearre kreoalske talen.

De komst fan de Portugezen nei Brazylje yn 1500 soarge foar de grutste útwreiding fan it Portugeesk. Yn de koloanje kaam de taal yn kontakt mei in grut tal lânseigen talen, benammen de Tupytalen. Ek Afrikaanske talen dy't troch de slavehannel nei Brazylje brocht waarden, hawwe ynfloed hân op de Braziliaanske fariant.

Yn de 19e en 20e iuw ûntwikkele Brazylje in eigen nasjonale taalnoarm. It Braziliaanske Portugeesk krige eigen skaaimerken yn útspraak, wurdskat en grammatika, hoewol't it ûnderling goed fersteanber bleau mei it Europeesk Portugeesk.

Moderne tiid en standerdisearring

Yn de 20e en 21e iuw waard it Portugeesk fierder ynternasjonaal organisearre. Portugal en Brazylje hawwe beide in wichtige rol spile yn it fêststellen fan de skriuwnoarm. Yn 1990 waard it Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa opsteld, in oerienkomst dy't rjochte is op it ferminderjen fan ferskillen yn stavering tusken de Portugeesktalige lannen.

Hjoed-de-dei is it Portugeesk in wrâldtaal mei mear as 250 miljoen memmetaalsprekkers en in offisjele taal yn ferskate kontininten.

Geografyske fersprieding

Geografyske fersprieding fan Portugeesktaligen yn 'e wrâld
Lân/regio	Soart gebiet	Oantal Portugeesktaligen	Beskriuwing
Portugal	Haadgebiet	sa'n 10 miljoen	It histoaryske oarsprongsgebiet fan it Portugeesk. Portugeesk is de offisjele taal fan it lân. Der besteane ek regionale farianten lykas it Europeeske Portugeesk en dialekten fan de ferskate regio's.
Brazylje	Haadgebiet	sa'n 210 miljoen	It grutste Portugeesktalige gebiet yn 'e wrâld. Portugeesk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen. It Braziliaanske Portugeesk hat eigen útspraak en wurdskat.
Angoala	Haadgebiet	sa'n 30 miljoen	Portugeesk is de offisjele taal en de meast brûkte taal yn stêden, ûnderwiis en bestjoer. Der wurde ek in soad Bantoetalen sprutsen.
Mozambyk	Haadgebiet	sa'n 30 miljoen	Portugeesk is de offisjele taal en in wichtige mienskiplike taal tusken ferskate etnyske groepen.
Guinee-Bissau	Haadgebiet mei meartaligens	sa'n 2 miljoen	Portugeesk is de offisjele taal, mar Krio en Afrikaanske talen wurde troch in grut part fan de befolking brûkt.
Kaapverdje	Haadgebiet mei meartaligens	sa'n 500.000	Portugeesk is de offisjele taal. Yn it deistich libben wurdt benammen Kaapverdysk Kreoalsk sprutsen.
São Tomé en Príncipe	Haadgebiet	sa'n 200.000	Portugeesk is de offisjele taal en wurdt troch it grutste part fan de befolking brûkt. Der besteane ek Portugeesk-basearre kreoalen.
East-Timor	Haadgebiet mei meartaligens	sa'n 100.000–200.000	Portugeesk is ien fan de twa offisjele talen, neist Tetum. It hat in wichtige rol yn ûnderwiis en bestjoer.
Ekwatoriaal-Guinee	Offisjele minderheidstaal	tsientûzenen	Portugeesk waard yn 2010 in offisjele taal, neist Spaansk en Frânsk, mar wurdt mar troch in lyts part fan de befolking brûkt.
Makau	Histoaryske minderheid / offisjele taal	tsientûzenen	Portugeesk is njonken Sineesk in offisjele taal. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer en rjochtspraak.
Feriene Steaten	Diaspora	mear as 1 miljoen	Der binne grutte Portugeeske en Braziliaanske mienskippen, benammen yn Massachusetts, Kalifornje en New Jersey.
Frankryk	Diaspora	sa'n 1 miljoen	In grutte Portugeeske ymmigrantemienskip ûntstie benammen yn de 20e iuw. In part fan de twadde generaasje behâldt it Portugeesk.
Lúksemboarch	Diaspora	tsientûzenen	Troch Portugeeske ymmigraasje is Portugeesk in wichtige minderheidstaal yn it lân.
Switserlân	Diaspora	hûnderttûzenen	Der wennet in grutte Portugeeske mienskip, benammen ûntstien troch arbeidsmigraasje.
Kanada	Diaspora	hûnderttûzenen	Portugeeske ymmigranten hawwe benammen yn Ontario en Quebec mienskippen foarme.

Wurdlist

Portegeesk	Brazyljaansk	Italjaansk	Spaansk	(Frysk)
acção	ação	azione	acción	aksje
direcção	direção	direzione	dirección	rjochting
eléctrico	elétrico	elettrico	eléctrico	elektrysk
óptimo	ótimo	ottimo	óptimo	poerbêst, optimaal