Jeropeeske Uny

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Jeropeeske Uny
Europaflagge
Flagge fan de Jeropeeske Uny
EU on a globe.svg
Motto: In varietate concordia
(Latynsk: Ferienige yn Ferskaat)
Folksliet: Ode an die Freude
Lidsteaten 28
Ynwennertal 500 miljoen [1]
Oerflak 4.324.782 km² [2]
Ynstellingsstêden Brussel
Frankfurt am Main
Lúksemburch
Straasburch
Grutste stêden London
Parys
Madrid
Feestdei 9 maaie
Muntienheid Euro
Tiidsône
 - simmertiid
UTC 0 o/m +2
UTC 1 o/m +3.
Ynternet TLD .eu

De Jeropeeske Uny (ôfkoarting: JU) of Europeeske Uny (ôfkoarting: EU) is in steatebûn mei 28 Jeropeeske lidsteaten. De oarspronklike uny waard yn 1992 mei it Ferdrach fan Maastricht oprjochte. De uny sa't dy no is, is basearre op it Ferdrach fan Lissabon, dat op 1 desimber 2009 fan krêft wurden is. De Jeropeeske Uny hat sa likernôch in heal miljard ynwenners (2010), en in oerflak fan 4.324.782 km2.

Beskriuwing en status[bewurkje seksje | edit source]

De Europeeske Uny is mear as in steatebûn (konfederaasje) fan soevereine lannen, mar is gjin federale steat. Lykwols hawwe de lidsteaten fan de Jeropeeske Uny yn de rin fan 'e tiid in stik fan harren soevereiniteit ôfdroegen oan de EU. Troch it foech op in heger nivo (fan EU-lidsteat nei EU) del te lizzen, liket de Jeropeeske Uny hieltyd mear op in federaasje, dêr't de klam hieltyd mear op de EU as op de yndividuele lidsteaten komt te lizzen.

De Jeropeeske Uny wurket as in rjochtsteat. Soks betsjut dat alles wat dien wurdt út ferdraggen wei komt dy't frijwillich en demokratysk goedkard binne troch alle lidsteaten. Earder tekene ferdraggen binne feroare en bywurke om maatskiplike ûntjouwings by te hâlden.[3] De uny hat in nij type federale opbou dy't net te omskriuwen is mei de tradisjonele juridyske yndielingen.

Skiednis[bewurkje seksje | edit source]

1rightarrow.png De Wikipedy hat ek in side Gronologysk oersjoch fan de skiednis fan de EU.

It ûntstean fan de Jeropeeske Uny wie in yndirekt gefolch fan de Twadde Wrâldkriich. Doel wie, troch yntinsive Jeropeeske gearwurking en yntegraasje foar te kommen dat der ea wer oarloch komme soe. Ien fan de earsten dy't dit idee buorkundich makke wie Robert Schuman. Schuman die dat yn in taspraak op 9 maaie 1950, dy't er hold as minister fan Bûtenlânske saken fan Frankryk. Dy dei is letter as "jierdei" fan de Jeropeeske Uny keazen.

Utgeande fan de gearwurking yn de Benelúks waard as earste gearwurking yn 1951 de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel stifte, tusken de lannen Belgje, Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân. It súkses fan dizze organisaasje wie sa grut dat yn 1957 mei it Ferdrach fan Rome de Jeropeeske Mienskip foar Atoomenerzjy en de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip dêr by kamen.

Yn 1965 waard it Fúzjeferdrach (fan krêft yn 1967) tekene. Dêrtroch ûntstienen de Jeropeeske Mienskippen, fertsjinwurdige troch ien Jeropeeske Kommisje en ien Jeropeesk Parlemint. Yn 1973 is de mienskip útwreide mei Denemark, Ierlân en Grut-Brittanje. Yn juny 1979 wurde foar it earst direkte ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint holden.

Yn 1981 kaam Grikelân by de mienskip, en yn 1986 kamen Spanje en Portegal der by. Mei de werieniging fan Dútslân yn 1990 groeide it tal ynwenners fan de Jeropeeske Mienskip mei 16 miljoen minsken, dy't ôfkomstich wienen út de eardere DDR.

Mei it Ferdrach fan Maastricht (tekene 1992, fan krêft op 1 jannewaris 1993) waard de Jeropeeske Uny oprjochte. Mei it ûndertekenjen fan dat ferdrach soenen de eardere Jeropeeske Mienskippen de earste pylder fan de Jeropeeske Uny foarmje.

Yn 1995 waard de uny útwreide mei Eastenryk, Finlân en Sweden. En yn 2004 kaam de grutste útwreiding fan de uny ea, doe't Estlân, Hongarije, Letlân, Litouwen, Malta, Poalen, Syprus, Sloveenje, Slowakije en Tsjechje lid waarden fan de uny.

Op 1 jannewaris 2007 waarden Roemeenje en Bulgarije as 26e en 27e steat lid fan de uny. Op 1 juli 2013 waarde Kroatië as 28e steat lid fan de uny.

Yn 2005 lei der in útstel om ta in Jeropeeske Grûnwet te kommen dy't lykwols troch in referindum yn Frankryk en Nederlân opkeard waard. Dêrfoar yn it plak kaam it Ferdrach fan Lissabon (2007).

Yn 2012 krige de JU de Nobelpriis foar de Frede.[4]

Ynstellings[bewurkje seksje | edit source]

1rightarrow.png De Wikipedy hat ek in side Ynstellings fan de Jeropeeske Uny.

De EU-ynstellingen wurkje mei ferskillende ferdraggen as grûnslach. Under titel III (Bepalingen oangeande de ynstellingen) fan it Ferdrach oangeande de Europeeske Uny en ûnder it sechsde diel (Ynstitusjonele en finansjele bepalingen) fan it Fedrach oangeande de wurking fan de Europeeske Uny is de rjochtlike grûnslach, foech en wurkwize fan de EU-ynstellingen beskreaun. De opbou fan de EU-ynstellingen is sûnt de oprjochting yn 1952 aardich lyk bleaun.


Europeesk Parlemint Europeeske Rie Rie fan de Europeeske Uny Europeeske Kommisje
Sit yn Straasboarch, mei siktariaat yn Lúksemburch. Sit yn Brussel Sit yn Brussel Sit yn Brussel
(wetjouwende macht) ("heechste orgaan" fan politike lieders lidsteaten) (wetjouwende, somtiden útfierende macht) (útfierende macht)

Europeeske Rie

Rie fan de Europeeske Uny

Europeeske Kommisje

(wetjouwende macht) ("heechste orgaan" fan politike lieders lidsteaten) (wetjouwende, somtiden útfierende macht) (útfierende macht)
Hôf fan Justysje Rekkenkeamer Europeeske Sintrale Bank Europeeske Ynvestearringsbank
Húsmannet yn Lúksemboarch Húsmannet yn Lúksemboarch Húsmannet yn Frankfurt am Main Húsmannet yn Lúksemboarch
(Rjochterlike macht) (Unôfhinklik tafersjoch) (Sintrale bank) (Ynvestearringsbank)

Rekkenkeamer

Sintrale bank


De EU hat sân offisjele ynstellings.[5] Dy kinne kategorisearre wurde yn fjouwer politike en trije net-politike ynstellingen:

Politike ynstellings
It Europeesk Parlemint is mei Rie fan de Europeeske Uny de wetjouwende macht fan de EU. It Europeesk Parlemint wurdt as iennige Europeeske ynstelling direkt troch it folk keazen. Yn de Rie fan de Europeeske Uny komme de ministers (útfierende macht) fan de lidsteaten gear. De gearstalling fan de Rie is ôfhinklik fan it tema dat op it aljemint komt. De Europeeske Kommisje is it útfierende orgaan fan de Jeropeeske Uny en kin as 'it regear' sjoen wurde. Yn de Europeeske Rie sitte de politike lieders fan de lidsteaten. De Europeeske Rie is gjin wetjouwende macht, mar jout jout de Uny ympulsen dy't nedich binne foar syn ûntjouwing en leit dêrfoar algemiene politike doelstellingen en prioriteiten fêst. De Europeeske Rie is it fjirde politike orgaan fan de EU.

It meitsjen fan wetjouwing en it generale belied fan de Europeeske Uny wurdt dien troch de trije belangrykste politike ynstellingen: de Rie fan de Europeeske Uny (fertsjintwurdiging lidsteaten), it Europeesk Parlemint (folksfertsjintwurdiging, direkt keazen troch de ynwenners fan de EU) en de Europeeske Kommisje (polityk ûnôfhinklik fan lidsteaten en tsjinnet it kollektyf belang fan de Uny). By de EU-wetjouwing kin in skieding makke wurde tusken wetjouwing wêrfoar ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is en wetjouwing dêr't gjin ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is. De wichtichste typen wetjouwing binne feroardeningen en rjochtlinen.[6]

Net-politike ynstellings
Net-politike mar wol offisjele ynstellings binne it Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny, de Europeeske Rekkenkeamer en de Europeeske Sintrale Bank. It Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny hâldt tafersjoch op it neilibjen fan de EU-wetjouwing. It is de rjochterlike macht en draacht by oan de goede ynterpretaasje en tapassing fan wetten yn alle lidsteaten. De Europeeske Rekkenkeamer hâldt tafersjoch op de finansiën fan de EU. De Europeeske Sintrale Bank yn Frankfurt is de sintrale bank fan de eurosône.

Lidsteaten[bewurkje seksje | edit source]

De Jeropeeske Uny beslacht Jeropa fan de Atlantyske Oseaan yn it westen en Ruslân, Wyt-Ruslân, Oekraïne, Turkije en de Swarte See yn it easten. Yn it suden grinzet de Jeropeeske Uny oan de Middellânske See mei oarekant it wetter Afrika. Binnen dit gebiet binne de neikommende lannen gjin lidsteat, mar dogge allegear wol mei yn gearwurkingsprojekten: Yslân, Noarwegen, Switserlân en it eardere Joegoslaavje (útsein Kroaasje en Sloveenje). De Jeropeeske Uny grinzet oan 22 oare lannen.

De Jeropeeske Uny hat 28 lidsteaten:

EU Member states and Candidate countries map.svg

Ofhinklike gebieten[bewurkje seksje | edit source]

1rightarrow.png De Wikipedy hat ek in side Ultraperifeare regio.

Foar gebieten dy't ôfhinklik binne fan EU-lidsteaten jilde bysûndere regels.

Kandidaat lidsteaten[bewurkje seksje | edit source]

1rightarrow.png De Wikipedy hat ek in side Utwreiding fan de Jeropeeske Uny.

Lannen dy't jerne lid wurde fan de EU wurde kandidaat lidsteaten neamd. Dêrby wurdt it ferskil makke tusken kandidaten en mooglike kandidaten.

Kosovo is net fan alle EU-lidsteaten erkend en hat dêrtroch in aparte posysje.

Demografy[bewurkje seksje | edit source]

De Jeropeeske Uny hat sa likernôch 500 miljoen ynwenners (jannewaris 2009).[7]

Talen[bewurkje seksje | edit source]

1rightarrow.png De Wikipedy hat ek in side Talen fan de Jeropeeske Uny.

De offisjele talen fan de ynstituten fan de Jeropeeske Uny binne:

Religy[bewurkje seksje | edit source]

De EU hat gjin formele bining mei hokfoar leauwen dan ek. Kêst 17 fan it "Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny" ferwiist nei nasjonale wetjouwing.[8]

De dominante religy yn de Jeropeeske Uny is it Kristendom. It Kristendom lit him yn trije haadstreamingen yndiele: It Protestantisme, de Roomsk-katolike tsjerke en de Eastersk-Ortodokse Tsjerke. Neist it Kristendom leaut in minderheid fan de ynwenners oan it Joadendom en de Islam, respektivelik 1 miljoen Joaden [9] en 13 miljoen moslims.[10]

Ekonomy[bewurkje seksje | edit source]

Haadkertier fan Nokia yn Finlân

As men de Jeropeeske Uny as ienheid sjocht, dan hat de EU de grutste ekonomy fan de wrâld, mei in BYP fan 12,427,413 miljoen USD yn 2005. Ferwachte is dat EU ekonomy noch fierder groeie sil at der yn de kommende desennia mear lidsteaten by komme. Oer it generaal hawwe de nije lidsteaten yn it easten in ekonomyske efterstân yn ferliking ta de measte West-Jeropeeske lannen. Ferwachte is ek dat de ekonomyen fan de nije lidsteaten fierder groeie sille en dat de EU dêrtroch syn titel as grutste ekonomy op de wrâld hâlde kin.

Yn de eurosône jildt de euro as muntienheid en wettich betelmiddel. De Jeropeeske Sintrale Bank is ferantwurdlik foar it monetêr belied yn de eurosône.

De Lissabon Strategy, in oerienkomst tusken de EU-lidsteaten, hat ta doel "de EU de wrâld meast dynamyske en striidfeardige ekonomy" te meitsjen yn 2010.

Binnenmerk[bewurkje seksje | edit source]

In binnenmerk is in gebiet dêr't gjin grinzen binne as it om guod, (wurksykjende) minsken, tsjinsten of kapitaal giet. De Jeropeeske Uny foarmet, mei Yslân, Lychtenstein en Noarwegen (ferienige yn de Jeropeeske Frijhannelassosjaasje) de Jeropeeske Ekonomyske Romte. De EU hat yn 1999 mei Switserlân sân bilaterale ferdraggen tekene. De EU hat ek in eigen dûane-uny. Yn dat gebiet wurdt gjin tol frege. De Jeropeeske Dûane-uny hat in mienskiplike toltaryf mei lannen bûten de EU. Neist de Jeropeeske Dûane-uny is der ek noch in aparte dûane-uny fan de EU mei Andorra, San Marino en Turkije.

Underwiis en wittenskip[bewurkje seksje | edit source]

Stundinten fan it Erasmus program yn Grins.

It foech foar ûnderwiis leit by de lidsteaten. De rol fan de EU beheind him inkeld ta stipe oan de nasjonale oerheden. De klam leit yn it ûnderwiis op útwiksels.

It Lifelong Learning Programme 2007-2013 (LLP) is de opfolger fan it Sokrates program. It LLP hat ferskillende ûnderdielen, dêr’t it Erasmus program faaks noch de bekendste fan is. Yn 1987 begûn it Erasmus program foar ynternasjonale útwiksels tusken studinten en dosinten. Sûnt it begjin hawwe sa likernôch 2 miljoen studinten gebrûk makke fan it program. In oar ûnderdiel fan it LLP is it Comenius program dat partnerskippen tusken skoallen, basisskoallen en fuortset ûnderwiis, befoarderet. Lingua is in program foar it learen fan frjemde talen. It Leonardo da Vinci program ûndernimt aktiviteiten foar studinten dy’t in beropsoplieding dogge.

It Bolognaproses is in inisjatyf fan de Ried fan Jeropa en net fan de EU. Troch syn stipe oan it Bolognaproses draacht de EU by oan in Jeropeeske standardisaasje yn it heger ûnderwiis. It European Credit Transfer System (ECTS) wurdt sûnt de ynfiering fan de Bachelor-masterstruktuer yn it heger ûnderwiis brûkt om de swierte fan (dielen fan) opliedingen fan hegeskoallen en universiteiten mei oan te jaan.

De Jeropeeske Rie foar Undersyk (European Research Council - ERC) is in organisaasje dy’t jildstipe jout foar wittenskiplike ûndersyk. De ERC begûn yn 2007 en wie in inisjatyf fan de Jeropeeske Kommisje. De Jeropeeske Kommisje hat fierders in waarnimmersstatus yn de CERN. De Jeropeeske Uny is ien fan de partners binnen it ITER-projekt, in ynternasjonaal gearwurkingsprojekt dat wittenskiplik ûndersyk docht nei kearnfúzje.

Ynlânske feiligens[bewurkje seksje | edit source]

Mei it tekenjen fan it Ferdrach fan Maastricht yn 1992 krige de Europeeske Uny nije taken op it mêd fan justysje en ynlânske polityk. Foar it útfieren fan de ôfspraken neffens de ferdraggen fan de Europeeske Uny binne ferskate agintskippen oprjochte. Europol foar gearwurking tusken plysjes, Eurojust foar gearwurking tusken rjochterlike autoriteiten, en Frontex foar gearwurking tusken grinswachten. Troch it Ferdrach fan Schengen waarden de binnengrinzen tusken de Schengen-lannen iepen steld. De EU brûkt it Schengen Ynformaasje Systeem as mienskiplike databank foar plysjes en grinswachtautoriteiten.

Sjoch ek[bewurkje seksje | edit source]

Portal.svg Tema:Europeeske Uny – Wikipedy hat ek in temaside oer de Europeeske Uny

Keppeling om utens[bewurkje seksje | edit source]

Commons Commons: Jeropeeske Uny – foto, fideo en harktriemmen
Wikiatlas Wikimedia-atlas: Jeropeeske Uny – geografyske en histoaryske kaarten

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Parseberjocht Eurostat, 15 desimber 2008: Eine halbe Milliarde Einwohner in der EU27 am 1. Januar 2009
  2. CIA Factbook - European Union (sjoen op 28 july 2010).
  3. Europa - Treaties and law (sjoen op 28 july 2010)
  4. Oersjoch fan de Nobelpriiswinners op nobelprize.org
  5. Ferdrach oangeande de Europeeske Uny, Kêst 13.
  6. agentschap.nl oer EU-wetjouwing
  7. Parseberjocht Eurostat, 15 desimber 2008: Eine halbe Milliarde Einwohner in der EU27 am 1. Januar 2009
  8. Consolidated versions of the Treaty on European Union and the Treaty on the Functioning of the European Union (sjoen op 28 july 2010)
  9. Terms of Survival: The Jewish World Since 1945 (side 2) skreaun troch Robert S. Wistrich (sjoen op 28 july 2010)
  10. Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population fan it Pew Research Center (sjoen op 28 july 2010)
Symbol support vote.svg