Belgje
| Koninkrijk België (ned) Royaume de Belgique (fr) Königreich Belgien (dú) | |
| Biedwurd: Eendracht maakt macht (Nederlânsk) L'union fait la force (Frânsk) Einigkeit macht stark (Dútsk) "Iendracht makket macht" | |
| Folksliet: La Brabançonne | |
| Haadstêd | Brussel |
| Offisjele taal | Nederlânsk |
| Frânsk | |
| Dútsk | |
| Steatsfoarm | Konstitúsjonele monargy |
| - steatshaad | Kening Filip |
| - regearlieder | Bart De Wever |
| Unôfhinklikheid | 1830 |
| Oerflak | 30.689,17 km² [1] |
| - wetter | 0,635% |
| Ynwennertal | 11.825.551 [2] (01-01-2025) |
| Befolkingstichtens | 385 ynwenners/km² |
| Muntienheid | Euro (EUR) |
| Tiidsône | MET (UTC+1) |
| - simmertiid | MEST (UTC+2) |
| Nasjonale feestdei | 21 july |
| Ynternetdomein | .be |
| Telefoan | +32 |
| ISO 3166 | BE, BEL, 056 |
Belgje of België of it Belzelân (Nederlânsk: België; Frânsk: Belgique; Dútsk: Belgien) is in lyts lân in West-Jeropa mei 11.826.000 ynwenners yn 2025.[2] Belgje is in demokratyske monargy en is sûnt 1993 in federaasje. De steat is opdield yn Flaanderen (Vlaanderen), Walloanje (Wallonie) en it Brusselsk Haadstedsk Gewest. De haadstêd is Brussel (Bruxelles), dy't ek beskôge wurdt as de politike haadstêd fan de Jeropeeske Uny. Sûnt 2013 is Filips kening en sûnt 2025 is Bart De Wever premier.
Geografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Geakundige geografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Belgje wurdt fan it easten nei it westen hieltiid leger. Yn it easten binnen de Ardinnen en de Hege Feanen, mei as heechste punt it Signal de Botrange. Dan it gebiet tusken de rivieren, wat net sa heech is, mar dêr't al noch hichteferskillen binne. En einlings komt yn it westen it flakke lân, mei polders yn it binnenlân en dunen oan de seekust.
Yn it easten komt de Maas út Frankryk nei it noarden it lân yn, komt by Namen gear mei de Sambre, rint dan nei it noardeasten nei Luik, en rint dan wer nei it noarden Nederlân yn. Westliker komt de Skelde by Doarnik út Frankryk it lân yn, rint nei it noarden nei Gint, dan eastliker nei Antwerpen, en fan dêr nei de Nederlânske grins. Yn it westen komt de Yser út Frankryk en rint yn de omkriten fan Nieuwpoort yn see.
Statistyske geografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Belgje is mei 381 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2023) ien fan de tichtstbefolke lannen fan Europa. Dat jildt noch mear foar Flaanderen, dêr't sawat 60 persint fan de lânsbefolking op 44 persint fan it steatsgebiet wennet. De folsleine lânmassa beslacht 30.689 km², wêrmei't Belgje in fearnspart lytser as Nederlân is en justjes grutter as Lesoto en Armeenje. Neffens it Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen beslacht it Belgysk territoarium 34.143 km², mar yn dat sifer wurdt it Beglyske territoariale wetter oant 12 seemilen yn de Noardsee meiteld.[1]
Belgje wurdt begrinzge troch Nederlân yn it noarden, Dútslân yn it easten, Lúksemboarch yn it súdeasten, Frankryk yn it suden en de Noardsee yn it westen. De steatsgrins beslacht sa'n 1445,5 kilometer.
It heechste punt is it Sinjaal fan Botrange op 694 meter hichte en it heechste doarp Rocherath (in dielgemeente fan Büllingen) leit op in hichte fan 655 meter.
It geografyske middelpunt is te finen yn Nil-Saint-Vincent.
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De skiednis fan Belgje as moderne steat begjint yn 1830, doe't it Foarriedich Bewâld op 4 oktober de ûnôfhinklikens útrôp.[3] It gebiet fan it hjoeddeiske Belgje hie dêrfoar lykwols al in lange skiednis en hearde troch de iuwen hinne ta ferskillende foarstendommen en steatsferbannen.[4] Yn de fjirtjinde iuw wie it gebiet ûnder mear ferdield oer de hartochdommen Brabân, Limburch en Lúksemboarch, de greefskippen Flaanderen, Henegouwen en Namen en it Prinsbisdom Luik.[4]
Midsiuwen en Boergondysk-Habsburchske tiid
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Yn de midsiuwen foarmen de gebieten dy't letter ta Belgje hearre soene gjin politike ienheid. Se wiene ferdield oer ferskate wrâldske en geastlike foarstendommen.[4] Fan omtrint 1400 ôf kamen ferskate Nederlânske foarstendommen ûnder it bewâld fan de Boergondyske hartoggen.[4] De Habsburgers setten dy gearfoeging fuort, sadat tusken likernôch 1520 en 1550 in grut part fan de Nederlannen ûnder it bewâld fan ien dynasty kaam.[4]
Oant 1555 makken de Nederlannen diel út fan it Habsburchske ryk fan Karel V.[4] Yn dat jier waard er yn de Nederlannen opfolge troch syn soan Filips II.[4] De opstân dy't dêrnei yn de Nederlannen útbruts, late úteinlik ta in bliuwende politike skieding tusken de noardlike en de súdlike Nederlannen.[5] Yn it suden bleau it Habsburchske bewâld bestean, wylst yn it noarden de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen ûntstie.[5] Om 1609 hinne wie dy skieding yn de praktyk al foar in grut part in feit. Yn 1648 erkende Spanje de ûnôfhinklikens fan de Republyk formeel.[5]
Nei de Spaanske Súksesjeoarloch kamen de Súdlike Nederlannen yn 1713 ûnder it bewâld fan de Eastenrykske tûke fan it Habsburchske Hûs.[4] De perioade fan de Eastenrykske Nederlannen duorre oant 1794.[4]
Revolúsjes en Frânsk bewâld
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Yn 1790 bestie der yn de Súdlike Nederlannen koarte tiid in ûnôfhinklike Belgyske republyk.[4] Fan 1794 oant 1804 stie it gebiet efterinoar ûnder ferskate Frânske republikeinske rezjyms.[4] Fan 1804 oant 1814 makke it diel út fan it ryk fan Napoleon Bonaparte.[4]
Nei de fal fan Napoleon waarden de Noardlike en Súdlike Nederlannen yn 1815 ûnder kening Willem I ta ien steat gearbrocht.[6] Yn it suden groeide de opposysje tsjin syn bewâld. Yn 1828 sleaten katolike en liberale opposysjegroepen in ferbûn dat bekend kaam te stean as it unionisme.[6]
Belgyske Revolúsje en ûnôfhinklikens
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Op 25 augustus 1830 waard yn Brussel de opera La muette de Portici opfierd. Nei de foarstelling brutsen yn de stêd ûngeregeldheden út.[3] De ûnrêst ûntstie yn in tiid dat sawol politike opposysje as sosjale problemen in rol spilen. De Belgyske federale oerheid neamt ûnder oare ûnfrede ûnder de boargerij, wurkleazens, in minne rispinge en de ynfloed fan de Julirevolúsje yn Frankryk.[3]
Op 23 septimber 1830 luts it Nederlânske leger Brussel yn.[3] Nei ferskate dagen fan gefjochten loeken de Nederlânske troepen har yn de nacht fan 26 op 27 septimber út de stêd werom.[3] Op 4 oktober 1830 rôp it Foarlopich Bewâld dêrnei de ûnôfhinklikens út.[3]
Troch it beheinde kiesstelsel mochten by de ferkiezing fan it Nasjonaal Kongres likernôch 45.000 manlju stimme.[7] By de ferkiezings fan 3 novimber 1830 brochten sa'n 30.000 fan harren in stim út.[7] It Nasjonaal Kongres bestie út 200 leden.[7]
Op 7 febrewaris 1831 naam it Kongres de nije Belgyske grûnwet oan.[8] Belgje waard in parlemintêre monargy mei in skieding tusken de wetjaande, útfierende en rjochterlike macht.[8] It kiesrjocht wie basearre op in sensusstelsel, wêrtroch't mar in lyts part fan de befolking stimme mocht.[8] Leopold I waard yn 1831 de earste Kening fan de Belgen.[6]
De ynternasjonale erkenning fan de nije steat ferrûn yn ferskate stadia.[9] De wichtichste Jeropeeske grutmachten erkenden de Belgyske ûnôfhinklikens de facto op 20 desimber 1830.[9] Nederlân erkende de Belgyske soevereiniteit pas formeel mei it Ferdrach fan Londen fan 19 april 1839.[9] Yn dat ferdrach waard ek fêstlein dat Belgje in ûnôfhinklike en permanint neutrale steat wêze soe.[10]
Yndustrialisaasje en politike ûntwikkeling
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Belgje hearde yn de njoggentjinde iuw ta de earste lannen op it Jeropeeske fêstelân dêr't de yndustrialisaasje op grutte skaal trochsette.[11] Benammen yn Walloanje wie de iere yndustrialisaasje nau ferbûn mei de stienkoalwinning en de izeryndustry.[12] Letter ûntjoegen har ek moderne yndustryen op it mêd fan ûnder oare glêsproduksje, metaalferwurking en spoarweibou.[12]
De politike partisipaasje bleau yn de njoggentjinde iuw lange tiid beheind troch it sensuskiesrjocht.[8] Yn 1893 waard dat stelsel foar manlju ferfongen troch it algemien mearfâldich manljuskiesrjocht.[13] Elke manlike kiezer krige dêrby ien stim, mar guon kiezers dy't oan beskate betingsten foldiene, koene ien of mear ekstra stimmen krije.[13]
Kongo
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Yn 1885 ûntstie de Kongo-Frijsteat, mei kening Leopold II as persoanlik soeverein.[14] De Kongo-Frijsteat bestie oant 1908 en hie in oare steatsrjochtlike posysje as in gewoane Belgyske koloanje, om't Leopold II der persoanlik de soeverein fan wie.[14]
De winning fan produkten as rubber en ivoar waard yn de Kongo-Frijsteat beselskippe troch twangarbeid, strafekspedysjes, geweld en ferpleatsingen fan befolking.[15] Neffens it AfricaMuseum kin foar it befolkingsferlies yn dy perioade gjin krekt deadetal fêststeld wurde, om't betroubere demografyske gegevens ûntbrekke.[14] De besteande rûzings rinne neffens dy boarne útinoar fan hûnderttûzenen oant mooglik ferskate miljoenen minsken.[14]
Yn 1908 waard de Kongo-Frijsteat oerdroegen oan de Belgyske steat en waard Belgysk-Kongo foarme.[16] Belgysk-Kongo bestie oant 1960.[16] Op 30 juny 1960 waard Kongo ûnôfhinklik.[17]
Earste Wrâldoarloch
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
By it útbrekken fan de Earste Wrâldoarloch wie de neutraliteit fan Belgje fêstlein yn it Ferdrach fan Londen.[10] Op 4 augustus 1914 foelen Dútske troepen it neutrale Belgje binnen.[18] In grut part fan it Belgyske grûngebiet kaam dêrnei ûnder Dútske besetting.[18] Yn novimber 1914 wiene neffens 1914-1918 Online 2.598 fan de 2.636 Belgyske gemeenten beset.[19]
Nei de oarloch waard it kiesstelsel op 'e nij feroare.[13] By de ferkiezings fan 16 novimber 1919 waard foar manlju foar it earst it prinsipe fan ien man, ien stim tapast.[13] Dy ferkiezings waarden hâlden op grûn fan in gelegenheidswet dy't op dat punt net oerienkaam mei de doe jildende grûnwet.[13] Op 7 febrewaris 1921 waard it algemien inkelfâldich manljuskiesrjocht formeel yn de grûnwet opnommen.[20]
Twadde Wrâldoarloch
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Yn maaie 1940 waard Belgje yn de Twadde Wrâldoarloch troch Dútslân ferovere.[21] De Belgyske regearing ferliet it lân en foarme yn Grut-Brittanje in regearing yn ballingskip. Kening Leopold III bleau yn Belgje.[21]
Under de Dútske besetting waarden Joaden út Belgje deportearre.[21] Tusken 1942 en 1944 waarden hast 25.000 Joaden út Belgje nei Auschwitz deportearre. De measten fan harren waarden dêr fermoarde.[21]
Nei de Twadde Wrâldoarloch
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Nei de oarloch waard it Belgyske kiesrjocht fierder útwreide.[22] Op 26 juny 1949 koene Belgyske froulju foar it earst by lanlike ferkiezings op basis fan algemien kiesrjocht stimme.[22]
Yn de jierren nei de oarloch ûntstie in politike krisis oer de posysje fan Leopold III.[23] By de folksriedplachting fan 1950 stimde yn hiel Belgje 57,68 persint foar syn weromkommen, mar de útslach liet grutte regionale ferskillen sjen.[23] Nei de politike krisis dy't dêrop folge, droech Leopold III syn keninklike foech oer oan syn soan Boudewijn.[23] Yn 1951 die Leopold III ôfstân fan de troan.[23]
Nei de Twadde Wrâldoarloch wie Belgje ek belutsen by de oprjochting fan ferskate ynternasjonale organisaasjes.[24] It lân wie ien fan de tolve steaten dy't op 4 april 1949 it Noard-Atlantysk Ferdrach ûndertekenen en dêrmei de NATO oprjochten.[24]
Belgje wie fierders ien fan de seis lannen dy't op 18 april 1951 it ferdrach ta oprjochting fan de Jeropeeske Mienskip foar Koal en Stiel ûndertekenen.[25] Dyselde seis lannen ûndertekenen op 25 maart 1957 de Ferdraggen fan Rome, dêr't ûnder oare de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en Euratom mei oprjochte waarden.[25]
Fan ienheidssteat nei federale steat
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw waard de Belgyske steatsynrjochting stap foar stap feroare.[26] By de earste steatshervorming fan 1970 waarden trije kultuermienskippen oprjochte en waard de basis lein foar trije gewesten.[26]
By de twadde steatshervorming fan 1980 waarden de kultuermienskippen omfoarme ta mienskippen mei mear foech.[26] Tagelyk krigen ek de gewesten fierder foarm as selsstannige bestjoerlike ienheden.[26]
By de steatshervormingen fan 1988 en 1989 krige benammen it Brusselsk Haadstedsk Gewest eigen ynstellingen.[27] Tagelyk waarden mear foech oerdroegen oan de mienskippen en gewesten.[27]
Yn 1993 waard yn de Belgyske grûnwet fêstlein dat Belgje in federale steat is dy't út mienskippen en gewesten bestiet.[27] Ek nei 1993 waard de steatsynrjochting fierder feroare.[28] Yn 2001 waard in fyfde steatshervorming trochfierd, folge troch in sechsde steatshervorming tusken 2012 en 2014.[28]
Demografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Befolking
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Belgje hat mear as in alve en heal miljoen ynwenners. Belgje hat trije offisjele talen:
- Nederlânsk 60%
- Frânsk 39%
- Dútsk <1%
Yn Flaanderen is Nederlânsk de offisjele taal, yn Waloanje Frânsk. Yn de haadstêdregio Brussel binne Frânsk en Nederlânsk de offisjele talen. Njonken Nederlânsk en Frânsk is Dútsk in taal dy't troch sa'n 79.000 minsken yn it easten fan Belgje praten wurdt.
Bestjoerlike yndieling
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Belgje is parte yn trije dielen, it Flaamske en Waalske diel en it Brusselsk gebiet.
It hat trije gewesten:
- Flaamsk Gewest (Vlaams Gewest), haadstêd Brussel
- Waalsk Gewest (Région wallonne), haadstêd Namen (Namur)
- Brusselsk Haadstedsk Gewest (Brussels Hoofdstedelijk Gewest / Région de Bruxelles-Capitale), haadstêd Brussel (Bruxelles)
It hat trije mienskippen:
- Flaamske Mienskip (Vlaamse Gemeenschap) foar de Nederlânsktaligen (Flamingen), haadstêd Brussel,
- Frânske Mienskip (Communauté française de Belgique) foar de Frânsktaligen (Walen), haadstêd Brussel (Bruxelles)
- Dútsktalige Mienskip (Deutschsprachige Gemeinschaft (Belgiens)) foar de Dútsktaligen, haadstêd Eupen
Ferdieling fan de gewesten en mienskippen:
- It Flaamske diel hjit Flaanderen (Vlaanderen) en bestiet út it Flaamsk Gewest en de Flaamske Mienskip.
- It Waalske diel hjit Walloanje (Wallonie) en bestiet út it Waalsk Gewest, de Frânske Mienskip en de Dútsktalige Mienskip (wennet by de provinsje Luik).
- It Brusselsk gebiet bestiet út it Brusselsk Haadstedsk Gewest, de Flaamske Mienskip foar de Nederlânsktaligen en de Frânske Mienskip foar de Frânsktaligen. Dat gewest moat net betiisd wurde mei de Stedsregio Brussel, de agglomeraasje dy't út it Brusselsk Haadstedsk Gewest en it omlizzende lân yn Flaamsk-Brabân, Waalsk-Brabân en Henegouwen bestiet.
Provinsjes
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
- Provinsjes yn it Flaamsk Gewest:
- Antwerpen (Antwerpen), haadstêd Antwerpen
- Limburch (Limburg), haadstêd Hasselt
- East-Flaanderen (Oost-Vlaanderen), haadstêd Gint (Gent)
- Flaamsk-Brabân (Vlaams-Brabant), haadstêd Leuven
- West-Flaanderen (West-Vlaanderen), haadstêd Brugge

- Provinsjes yn it Waalsk Gewest:
- Waalsk-Brabân (Brabant wallon), haadstêd Waver (Wavre)
- Henegouwen (Hainaut), haadstêd Bergen (Mons)
- Luik (Liège / Lüttich), haadstêd Luik (Liège)
- Lúksemboarch (Luxembourg), haadstêd Aarlen (Arlon)
- Namen (Namur), haadstêd Namen (Namur)
- It Brusselsk Haadstedsk Gewest heart net by in provinsje, mar der is wol in gûverneur dy't it bewâld fiert en bestjoerlik ûnder de kening falt.
Sjoch ek: Provinsjes fan Belgje
Gearwurking
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Belgje is in stiftsjend lid fan de Benelúks (1944), de Feriene Naasjes (1945), de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957).
Ekonomy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Yn de 19e iuw wie de stiel- en koalyndystry yn Walloanje grut, wêrtroch it Frânsktalige suden ekonomysk sterker wie as Flaanderen. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stiel- en koalyndustry lytser. Yn dyselde tiid groeide de gemyske en petroaliumyndystry yn Antwerpen en Gent. Troch dy ûntwikkeling waard Flaanderen ekonomysk sterker. Hjoed de dei is neist de taal ek de ekonomy in swier polityk diskusjepunt yn Belgje.
De Belgyske Franc wie de wikselkoers tusken 1832 en 2002. Yn 2002 krige Belgje de Euro.
Belgje bart aardich wat jild yn troch it toerisme. Toeristen út de buorlannen gean faak nei de Noardseekust, de Ardinnen, of komme om de âlde slachfjilden fan de Earste Wrâldkriich te sjen.
BYP per persoan is $36,200 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,1% lânbou, 24,5% yndustry en 74,4% tsjinsten.
Militêr
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De Belgyske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 2.407.128 Belgyske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.973.167 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 64,659. 1,3 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen.
Transport
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Wichtichste havens binne Antwerpen, Gent, Luik en Zeebrugge. Brussel hat it grutste fleanfjild fan Belgje. De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.
Belgje hat (2006):
119.079 km ferhurde dyk.
3.536 km spoardyk.
2.043 km farwetter.
Keppelings om utens
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]- Federale webstee, belgium.be
- Webstee fan de Belgyske monargy
- Nasjonaal Ynstitút foar de Statistyk, STATBEL
- Offisjele kaart van Belgje, TopoMapViewer
- Offisjele webstee fan it waar, KMI
- Klimaat fan Belgje, Klimaatinfo
| Boarnen, noaten en/as referinsjes: |
|
| Belgje | ||
|---|---|---|
| Gewesten: Flaamsk Gewest (Flaanderen) • Waalsk Gewest (Walloanje) • Brusselsk Haadstedsk Gewest | ||
| Mienskippen: Flaamske Mienskip • Frânske Mienskip • Dútsktalige Mienskip | ||
| Provinsjes: | ||
| Flaamske provinsjes: Antwerpen • Limburch • East-Flaanderen • West-Flaanderen • Flaamsk-Brabân | ||
| Waalske provinsjes: Henegouwen • Luik • Lúksemboarch • Namen • Waalsk-Brabân | ||
| Jeropeeske Uny | ||
|---|---|---|
| Lidsteaten: Belgje • Bulgarije • Denemark • Dútslân • Eastenryk • Estlân • Finlân • Frankryk • Grikelân • Hongarije • Ierlân • Itaalje • Kroaasje • Letlân • Litouwen • Lúksemboarch • Malta • Nederlân • Poalen • Portegal • Roemeenje • Syprus • Sloveenje • Slowakije • Spanje • Sweden • Tsjechje | ||
| Ultraperifeare regio's: Frankryk: Frânsk-Guyana • Gûadelûp • Majot • Martinyk • Reünion • Sint-Marten Portegal: Azoaren • Madeara Spanje: Kanaryske Eilannen | ||
| Kandidaat-lidsteaten: Albaanje • Bosnje • Georgje • Moldaavje • Montenegro • Noard-Masedoanje • Oekraïne • Servje • Turkije | ||