Ukraïne

Ut Wikipedy
(Trochwiisd fan "Oekraïne")
Gean nei: navigaasje, sykje


Gnome globe current event.svg
Dit ûnderwerp is op it heden yn it nijs.
De ynformaasje kin fluch feroarje.


Україна
Flagge fan Ukraïne Wapen fan Ukraïne
Flagge Wapen
Lokaasje fan Ukraïne
Offisjele taal Ukraynsk
Haadstêd Kiev
Steatsfoarm Republyk
Gebiet
% wetter
603.700 km²
0­%
Ynwenners (2004) 47.732.079
Munt Hryvnia (UKH)
Tiidsône UTC +2
Nasjonale feestdei -
Lânkoade UKR
Ynternet .ua
Tillefoan 380

De Ukraïne is in lân yn East-Jeropa. De haadstêd is Kiev. Benoarden Kiev leit Tsjernobyl, dêr't yn 1986 in kearnramp wie. It lân is sûnt 2013 ferwikkele yn de Krimkrisis

Geografy

Lizzing

De Ukraïne wurdt begrinzge troch:

Lânskip

De Ukraïne is it twadgrutste lân fan Europa nei Ruslân. It lân hat in oerflak fan 603.7000 km² en in kustline by de Swarte See is 2.782 km lang.

De Binnen Westlike Karpaten

It lânskip is meast flak mei de fruchtbere Pontyske steppe yn it suden en hat ferskillende plato's. De wichtichste dêrfan is it Donets(Donbass)plato yn it uterste easten fan it lân.

In part fan de Karpaten rint troch it westen fan de Ukraïne. De heechste berch yn dat gebiet is de Hoverla (2.061 m). Yn it easten binne noch wat hichen. It heechste punt op it skiereilân Krim is de berch Roman Kosch (1.545 m). It wetter fan de rivieren Dnjepr en Desna komt út it noarden wei en streamt fia Kiev nei de Swarte See. Troch it westen streame Dnjestr, Proet, Westlike Boech en Súdlike Boech. Yn it easten is de Siwerskyj Donez in sydrivier fan de rivier de Don dy't troch Ruslân streamt. De kust fan de Swarte See hat in protte riviermûnings, wylst de kust by de Krim just rotseftich is.

De Ukraïne hat in tuskenbeiden klimaat. De Krim hat in Middellânske seeklimaat. Yn it noarden en westen falt mear rein as yn it easten en súdeasten. Yn de winter wurdt it op de Krim net sa kâld. Nei it noarden ta wurdt it winterdeis in stik kâlder. Yn de simmer is de temperatuer yn it hiele lân frij heech.

Fan de befolking wennet 67% yn de stêden, de oare 33% op it plattelân. De fiif grutste stêden binne Kiev (de haadstêd), Kharkiv, Donetsk, Dnjepropetrovsk en Odesa, dy't allegear mear as 1.000.000 ynwenners ha.

Skiednis

Sûnt de âldheid hat it steppegebiet fan de Ukraïne bewenne west troch hieltyd oare folken: de Skyten (7e ieu f.Kr. - 3e ieu f.Kr.), Goaten en Hunnen (4e ieu - 5e ieu), Slaven (6e ieu) en Mongoalen (13e ieu).

Yn de 8e ieu fearen Wytsingen oer de rivieren yn East-Europa en setten har nei wenjen yn de Ukraïne. De Wytsingen fermongen har mei de oarspronklike Slavyske befolking. De Wytsingen kamen foar in grut part út Sweden. Der wienen twa groepen Wytsingen, de Wareger en de Rus. Dy twa groepen wienen beskiedend foar de stifting fan de earste Eastslavyske steat, it Kievske Ryk. Om 1200 hinne rekke de ienheid yn dat ryk wei. Om 1240 oerweldigen de Mongoalen it Ukraynske part fan it eardere ryk.

Kearpunt yn de skiednis fan de Ukraïne hat west de ynliving fan Galysje-Wolynje, steatkundich sjoen de opfolger fan Kiev, troch Poalen (1340-1349). Nei de personele uny tusken beide lannen (1386) rekke de Ukraïne stadichoan hieltyd fierder ûnder Poalske ynfloed. In protte boeren flechten wei nei de kozakken dy't harren selsstannige posysje wol tsjinoer Poalen yn stân hâlde koenen.

By it Bestân fan Androesjovo fan 1667 waard it gebiet fan Ukräine troch Poalen en Ruslân ferparte. Yn 1764 waard de lêste hetman ôfsetten en yn 1783 waard it liifeigenskip ynfierd. Nei de Poalske dielingen fan 1772, 1793 en 1795 wie it grutste part fan de Ukraïne ûnder Russysk bewâld kaam. De 19e ieuske opposysjebeweging tsjin it tsarisme krige yn de Ukraïne al gau in nasjonalistysk krakter en rûn yn maart 1917 yn Kiev út op de foarming fan in sintrale Rada (Ried) as fertsjintwurdiging fan Ukraynske politike streamingen. It útroppen fan de Ukraïne ta Folksrepublyk yn novimber 1917 late ta in konflikt mei de sintrale bolsjewistyske regearing, dy't wegere om de oerwegend linksdemokratyske Rada te erkennen. Yn jannewaris 1918 folge de proklamaasje fan de Ukraïne as soevereine steat. Dêrop bruts yn Kiëv in troch de bolsjewisten stipe opstân út. De Rada koe har hanthavenje troch frede te sluten mei de Sintralen en dêrnei mei help fan Dútske troepen de oarder werstelle.

Nei de boargeroarloch en de Poalsk-Russyske Oarloch slute de Ukraïne yn desimber 1922 it steatsferdrach ta konstituearring fan de Sowjet-Uny. Besikingen nei 1939 troch Ukraynske nasjonalistyske aktivisten om de Dútske besetting yn de Twadde Wrâldkriich foar eigen doelen te brûken, rûnen fêst op de politike belangen en de rasistyske foaroardielen fan de Dútsers, dy't in grouwélich skrikbewâld fierden. Nei de Twadde Wrâldkriich bleaunen oant en mei it begjin fan de jierren '50 yn de westlike Ukraïne kloften partisanen aktyf.

Yn de twadde helte fan de 20e ieu ûntwikkele de Ukraïne har ta ien fan de wichtichste en wolfarrende Sowjetrepubliken fan de Sowjet-Uny. Yn 1954, ûnder it bewâld fan Chroesjtsjov, waard it skiereilân de Krim oerhevele fan Ruslân nei de Ukraïne.

Nei de steatgreep yn Moskou ferkleare it Ukraynske parlemint har op 24 augustus 1991 ûnôfhinklik.

Nei de ûnôfhinklikheid wie de Ukraïne in grutte kearnmacht en beskikte oer in arsenaal fan kearnwapens. Begjin 1994 waard de ynternasjonale ôfspraak makke dat de Ukraïne binnen trije jier 1800 raketten foar ferneatiging oan Ruslân ôfdraget.[5] It ferrike uranium út de kearnkoppen wurdt dêrnei mei Amerikaanske finansjele stipe omset yn brânstof foar kearnsintrales. Yn it Boedapestmemorandum fan 1994 waard fêstlein dat it lân yn ruil foar de kearnwapens in soevereiniteitsgarânsje krige fan de Feriene Steaten, Grut-Brittanje en Ruslân.[6] De Ukraïne ûndertekene ek it non-proliferaasjeferdrach fan kearnwapens.

Yn novimber 2013 ûntstie der yn de haadstêd Kiev in protestbeweging nei oanlieding fan it net tekenjen fan in assosjaasjeferdrach mei de Europeeske Uny. De Russysk gesinde presidint Viktor Janûkowytsj flechte nei oanlieding fan dizze protesten nei Ruslân. Underwilens waard der yn Kiev in nije regear foarme, it regear-Jatsenjuk. Yn de benammen Russysk pratende dielen fan de Ukraïne brutsen protesten út tsjin dit nije regear, wêrnei Ruslân it skiereilân Krim besette. Op 18 maart 2014 anneksearre Ruslân de Krim, nettsjinsteande swier protest fan ûnder mear de FS en de EU.

Bestjoerlike yndieling

De Ukraïne is opdield yn 24 oblasten, ien autonome republyk en twa steden mei in bysûndere status.

Oblasten:

Demografy

Befolking

Neffens de Ukraynske folkstelling fan 2001, meitsje etnyske Ukraïners 77.8% fan de befolking út. Oare befolkingsgroepen binne Russen (17.3%), Wytrussen(0.6%), Moldaavjers (0.5%), Krim-Tartaren (0.5%), Bulgaren (0.4%), Hongaren (0.3%), Roemenen (0.3%), Poalen (0.3%), Joaden (0.2%), Armeenjers (0.2%), Griken (0.2%) en Tartaren(0.2%). De yndustrialisearre gebieten yn it easten en súdeasten binne it tichtbefolke en 67.2 persint fan de befolking wennet yn stedske gebieten.

Taal

It Ukraynsk is de offisjele taal fan de Ukraïne. Dizze taal is nau besibbe oan it Russysk. Fan de befolking hat 67% it Ukraynsk as memmetaal en 24% it Russysk. De lêste neamde taal wurdt benammen sprutsen op de Krim en de eastlike oblasten Donetsk en Loehansk. Yn it westen sprekt in lytse minderheid ek Hongaarsk, Poalsk en Roemeensk. Op de Krim sprekt noch in minderheid it Krimtataarsk.

Doe't de Ukraïne noch in part fan de Sowjet-Uny wie, waard kennis fan de eigen taal troch de Kommunisten net oanmoedige, de befolking moast Russysk praten. Nei de ûnôfhinklikens bloeide de taal wer op. Lykwols leit it brûken fan it Ukraynsk noch hieltyd gefoelich by de etnyske minderheden yn it lân, benammen by de 15 miljoen Russen.

Religy

De grutte mearderheid fan de Ukraïners is kristlik. It kristendom is sûnt 988 de oerhearskende godstsjinst fan it lân. Dat jier besleat foarst Fladimir de Grutte him ta it kristendom te bekearen en lit him dopen. Goed trije fearn fan de befolking heart ta de Eastersk-Ortodokse Tsjerke, om-ende-by acht prosint by de Ukraynsk-katolike Tsjerke en fierders wenje yn it lân 300.000 Joaden en sa' 500.000 moslims.

Ekonomy

BYP per persoan is $7.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 9% lânbou, 32,2% yndustry en 58,8% tsjinsten.