Belgje

Ut Wikipedy

Koninkrijk België
Royaume de Belgique
Königreich Belgien

Flagge Wapen
Offisjele taal	Nederlânsk Frânsk Dútsk
Haadstêd	Brussel
Steatsfoarm	Federale monargy
Gebiet % wetter	32.545 km² 6,2­%
Ynwenners (2002)	10.309.725
Munt	Euro (EUR)
Tiidsône	UTC +1
Nasjonale feestdei	21 july
Lânkoade	BEL
Ynternet	.be
Tillefoan	32

Belgje (Nederlânsk: België; Frânsk: Belgique; Dútsk: Belgien) is in lân in West-Jeropa. De haadsted is Brussel, wat ek beskôge wurdt as de politike haadstêd fan Jeropa. De kening fan de monargy is sûnt 1993 Albert II

Belgje wurdt begrinzge troch:

• Nederlân yn it noarden;
• Dútslân yn it easten;
• Lúksemboarch yn it súdeasten;
• Frankryk yn it suden;
• It Kanaal yn it westen.

Bestjoerlik is de steat Belgje opdield yn Waloanje, Flaanderen en it gewest Brussel.

Ynhâld 1 Skiednis 2 Geografy 2.1 Hichte 2.2 Rivieren 3 Demografy 4 Bestjoerlike yndieling 5 Gearwurking 6 Ekonomy 7 Militêr 8 Transport 9 Keppelings om utens

[bewurkje seksje] Skiednis

Yn âlde tiden waard Belgje befolke troch ferskate Keltyske folken, wêr't de Menapii de wichtichste fan wiene. Letter yn de Romeinske tiid waarden alle Keltyske stammen yn it gebiet tusken Noardsee, Ryn, Seine en Marne (Súd-Nederlân, Belgje, Noard-Frankryk en parten fan West-Dútslân) meiïnoar oantsjutten as Belgae en hearde by it Romeinske ryk.

Nei it tiidrek fan de Romeinen krigen de Franken it foar it sizzen yn Belgje en yn de midsieuwen hearde it ôfwikseljend by it Frankyske ryk en Dútske ryk. De Skelde tsjinne as grins tusken beide riken. Yn de 15e ieu kaam it yn hannen fan de Habsburgers en op de ein fan de 18e ieu troch de Frânsken. Nei de nederlaach fan Napoleon yn 1815 gong Belgje op yn it Feriene Keninkryk der Nederlannen om sa in buffersteat te foarmjen tsjin Frankryk. Belgje waard yn 1830 útroppen ta in ûnôfhinklike konstitúsjonele monargy. It biedwurd fan België is iendracht makket macht. Dizze iendracht sloech yn 1830 op de feriening fan de njoggen provinsjes. Dizze njoggen provinsjewapens binne ek fertsjintwurdige yn it wapenskyld fan it lân.

De Earste Wrâldkriich begjint yn Belgje as Dútslân syn Von Schlieffenplan yn augustus 1914 útfierd. Yn de Earste Wrâldkriich waard Belje sawat hielendal beset troch Dútslân. Inkeld it gebiet efter de Izer yn West-Flaanderen koe doe ûnder Belgyske kontrôle bleauwe. It tal deade militêren oan Belgyske kant hie leger wêze kind as de hegere offisieren net ientalich Frânsk west hienen. It Belgyske regear wie nei de kriich poer op Nederlân omdat fan it Nederlânske regear, nettsjinsteande de neutraliteit, it Dútske leger oer Nederlânsk grûngebiet weromlûke mocht. Yn 1919 easke it Belgyske regear grûngebiet fan Nederlân, mar dat besykjen wie fergees. Yn 1919 krige it Belgyske folk algemien kiesrjocht, mar dat soe oant 1948 allinnich foar de manlju jilde. It Belgyske regear hie yn it ynterbellum in ryk polityk ferskaat foar oare Jeropeeske lannen oer. Belgje wie it iennichste lân dêr't sosjalisten, liberalen en katoliken meiïnoar gearwurken. Oare partijen yn it ynterbellum wienen it Vlaamsch Nationaal Verbond (Flaamsk Nasjonaal Bûn), en de Kommunistyske Partij.

Yn de Twadde Wrâldkriich kapitulearre it Belgyske leger nei achttjin dagen striid en waard it alhiel beset troch Dútslân. Yn septimber 1944 soe it grutste part troch Alliearden befrijd wurde. De spannings tusken Nederlânsktalige Flamingen yn it noarden en de Frânkstalige Walen yn it suden hawwe de lêste jierren lieden ta konstitúsjonele feroaringen. Sadwaande waard Belgje in federale steat mei trije gewesten en mienskippen.

[bewurkje seksje] Geografy

[bewurkje seksje] Hichte

Belgje wurdt fan it easten nei it westen hieltiid leger. Yn it easten binnen de Ardennen en de Hege Feanen, mei as heechste punt it Signal de Botrange. Dan it gebiet tusken de rivieren, wat net sa heech is, mar dêr't al noch hichteferskillen binne. En perslot komt yn it westen it flakke lân, mei polders yn it binnenlân en dunen oan de seekust.

[bewurkje seksje] Rivieren

Yn it easten komt de Maas út Frankryk nei it noarden it lân yn, komt by Namen gear mei de Sambre, rint dan nei it noardeasten nei Luik, en rint dan wer nei it noarden Nederlân yn. Westliker komt de Skelde by Doornik út Frankryk it lân yn, rint nei it noarden nei Gint, dan eastliker nei Antwerpen, en fan dêr nei de Nederlânske grins. Yn it westen komt de Yser út Frankryk en rint yn de omkriten fan Nijpoart yn see.

[bewurkje seksje] Demografy

Belgje hat mear as in tsien en heal miljoen ynwenners. Belgje hat trije offisjele talen:

• Nederlânsk 60%
• Frânsk 40%
• Dútsk <1%

Yn Flaanderen is Nederlânsk de offisjele taal, yn Waloanje Frânsk. Yn de haadstêdregio Brussel binne Frânsk en Nederlânsk de offisjele talen. Njonken Nederlânsk en Frânsk is Dútsk in taal dy't troch sa'n 75.000 minsken yn it easten fan Belgje praten wurdt.

[bewurkje seksje] Bestjoerlike yndieling

Belgje is parte yn trije dielen, it Flaamske en Waalske diel en de Stêdsregio Brussel. De Dútsktalige mienskip fan Belgje wennet yn de provinsje Luik.

• Provinsjes fan it Flaamske part binne:

1. Antwerpen, haadstêd Antwerpen
2. Limboarch, haadstêd Hasselt
3. East-Flaanderen, haadstêd Gint
4. Flaamsk-Brabân, haadstêd Leuven
5. West-Flaanderen, haadstêd Brugge

• Provinsjes yn Walloanje (Wallonie) of it Waalske part (Région Wallonne):

1. Waalsk-Brabân (Brabant wallon), haadstêd Waver (Wavre)
2. Henegouwen (Hainaut), haadstêd Mons
3. Luik (Liège/Lüttich), haadstêd Luik (Liège)
4. Lúksemboarch (Luxembourg), haadstêd Aarlen (Arlon)
5. Namen (Namur), haadstêd Namen (Namur)

• De Stêdsregio Brussel (Brussels Hoofdstedelijk Gewest/Région de Bruxelles-Capitale) heart net by in provinsje, mar der is wol in gûverneur dy't it bewâld fiert en bestjoerlik ûnder de kening falt.

[bewurkje seksje] Gearwurking

Belgje is in stiftend lid fan de Benelúks (1944), de Feriene Naasjes (1945), de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957).

[bewurkje seksje] Ekonomy

BYP per persoan is $36,200 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,1% lânbou, 24,5% yndustry en 74,4% tsjinsten.

[bewurkje seksje] Militêr

De Belgyske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 2.407.128 Belgyske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.973.167 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 64,659. 1,3 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen.

[bewurkje seksje] Transport

Wichtichste havens binne Antwerpen, Gent, Luik en Zeebrugge . Brussel hat it grutste fleanfjild fan Belgje. De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.

Belgje hat (2006):
119.079 km ferhurde dyk.
3.536 km spoardyk.
2.043 km farwetter.

[bewurkje seksje] Keppelings om utens

• Federale webstee.
• Webstee fan de Belgyske monargy.
• Nasjonaal Ynstitút foar de Statistyk.
• Kaart fan Brussel.