Letlân

Latvijas Republika

Flagge Wapen
Offisjele taal	Letsk
Haadstêd	Riga
Steatsfoarm	Republyk
Gebiet % wetter	64.589 km² 1,5­%
Ynwenners (2010)	2.254.653
Munt	Lats (LVL)
Tiidsône	UTC +2
Nasjonale feestdei	18 novimber
Lânkoade	LVA
Ynternet	.lv
Tillefoan	371

Letlân is ien fan de Baltyske steaten yn Noardeast-Jeropa. De haadstêd is Riga en de presidint fan de republyk is sûnt desimber 2004 Aigars Kalvitis. It is it middelste yn grutte en lizzing fan de trije Baltyske lannen.

Geografy

Letlân hat trije histoaryske regio's, Kûrlân, Lyflân en de Letgallen. De langste rivieren binne de Daugava en de Gauja. De grutste mar yn Letlân is de Lubāns mei in oerflak fan 80,7 km². De haadstêd Riga is it geografyske middelpunt fan it lân.

Letlân wurdt begrinzge troch:

• Estlân yn it noarden,
• Ruslân yn it easten,
• Wyt-Ruslân yn it súdeasten,
• Litouwen yn it súden,
• de Golf fan Riga en de Eastsee yn it súdwesten.

Skiednis

Om-ende-by 1200 set de ferovering útein fan it lân troch Dútske ridders, ein 13e ieu wie dat proses foltôge. Steatkundich sjoen waard it gebiet yn twa aparte gewesten yndiele, Kûrlân en Lyflân. Kûrlân waard stadichoan in sekularisearre hartochdom ûnder Poalsk sizzenskip. Lyflân hearde oant 1629 by Poalen, dêrnei oant 1721 by Sweden en ferfolgens by Ruslân. Yn de perioade dat Lyflân ûnder Sweedsk bewâld wie boaze de ekonomy fan Kûrlân oan. De Kûrlânske hartoch Frederikssoan Jakob (1642-1682) stifte yn Gambia en Tobago kolony's.

Poalen-Litouwen yn 1619; Kûlân yn ljochtgriis, Lyflân yn donkergriis

Yn de Earste Wrâldkriich waard Letlân troch de Dútsers beset. Op 11 novimber 1918 rop in Letske folksried ûnder lieding fan K. Ulmanis te Riga de ûnôfhinklikens fan de Republyk Letlân út, mar yn jannewaris 1919 foelen de Russen it lân binnen en festige der in Sowjetbewâld, dat lykwols troch boargerlike eleminten wer ferdreaun waard, holpen troch Dútske troepen. Yn maaie 1934 fierde minister-presidint Ulmanis in steatsgreep út, skaft de monargy ôf en gong oer ta it ferfolge fan loftse partijen.

Nei it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich waard Letlân troch de Sowjet-Uny twongen akkoard te gean mei in bystânsferdrach fan wjerskanten (1939) en ferfolgens beset, wêrnei yn augustus 1940 ynliving folge. Fan 1941 oant en mei 1944 wie Letlân beset troch Nazi-Dútslân. Yn de tiid fan de Kâlde Kriich wie Letlân as eastbloklân in satellytsteat fan de Sowjetuny. Op 21 augustus 1991 ferklearre Letlân himsels ûnôfhinklik.

Demografy

Letlân hie yn 2010 2.254.653 ynwenners, wêrfan 59,4 % Letsk. De Russyske minderheid is de grutste (27,6 %), oare minderheden binne Wyt-Russen (3,6 %), Oekraynjers (2,5 %), Poalen (2,3 %) en Litouwers (1,3 %).

Tal ynwenners

• 2010 - 2.254.653
• 2008 - 2.245.423

Gearwurking

It lân is sûnt 1991 lid fan de Feriene Naasjes, sûnt 1995 fan de Rie fan Jeropa en sûnt 2004 fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje. Letlân hat him op 1 maaie 2004 oansletten by de Jeropeeske Uny, mar it hat gjin diel oan de monetêre uny.

Ekonomy

BYP per persoan is $17.700 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3,3% lânbou, 22% yndustry en 74,7% tsjinsten.

Militêr

Struktuer

De Letske definsje hat in lânmacht, loftmacht, marine (ynklusuf kustwacht), grinswacht en in folksmilysje (Latvijas Zemessardze).

Mankracht

Yn 2008 wienen der 568.683 Letske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 412.849 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 14.506.

Budzjet

Militêr budzjet 87 miljoen (2001).
Persintaazje fan it BYP 1,2 % (2001).

Transport

Wichtichste havens binne Riga en Ventspils. Riga hat it grutste fleanfjild fan Letlân. De maksimum snelheid op de autodyk is 110 km/h.

Letlân hat (2006):
69.675 km ferhurde dyk.
2.303 km spoardyk.
300 km farwetter.