Noarwegen

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Flagge fan Noarwegen Wapen fan Noarwegen
Flagge Wapen
Lokaasje fan Noarwegen
Offisjele taal Noarsk (bokmal, nynorsk)
Haadstêd Oslo
Steatsfoarm Konstitúsjonele monargy
Gebiet
% wetter
385.200 km²
5­%
Ynwenners (2012) 5.009.150
Munt Krone (NOK)
Tiidsône UTC +1
Nasjonale feestdei 17 maaie
Lânkoade NOR
Ynternet .no
Tillefoan 47

Noarwegen is in Skandinavysk lân yn Noard-Jeropa. De haadstêd is Oslo. Noarwegen is in konstitúsjonele monargy mei as kening Harald V en mei as premier Erna Solberg. Mei de oare Skandinavyske lannen hat Noarwegen in sterke histoaryske en kultuerele bân, mar ek organisatoarysk is Noarwegen lid fan de Noardske Ried.

Geografy[bewurkje seksje | edit source]

Noarwegen wurdt begrinzge troch:

Fierder heart ek it eilân Jan Mayen ta it keninkryk. Spitsbergen falt ek ûnder it regear fan Noarwegen. By de súdpoal hat Noarwegen nog twa eilannen: yn de Súd-Atlantyske Oseaan Bouveteilân en yn de Stille Oseaan Peter I-eilân. It lân makket ek oanspraak op in part fan it súdpoalgebiet, it Keninginne Maud-lân.

It lânskip fan Noarwegen bestiet foaral út bergen mei gletsjers, en in kustline fan mear as 83.000 km² mei ynhammen, de fjorden. It noardlikste part fan Noarwegen heart by Laplân, dêr't de Lappen of Saami wenje. Noarwegen is bekend as it Lân fan de midnachtsinne . It leit nammentlik foar in part benoarden de noardpoalsirkel.

Skiednis[bewurkje seksje | edit source]

Yn de 9e ieu wie Noarwegen in gebiet mei ferskate lytse keninkrykjes. Mei de fjildslach by Hafrsfjord ferienige Harald I de ferskate lytse lannen yn ien keninkryk. De Noaren wienen yn it tiidrek fan de 9e-13- ieu bekend as Wytsingen. De lêste Noarske kening stoar yn 1387 en Noarwegen wie ûnder Denemark fertsjinwurdige yn de Uny fan Kalmar. Wilens de Napoleonistyske oarloggen focht Denemark mei Napoleon mei, en Sweden tsjin. Doe't Denemark yn 1814 Noarwegen oan Sweden ôfstean moast, besochten de Noaren ûnôfhinklikens te krijen en tekenen har grûnwet op 17 maaie fan dat jier. Noarwegen koe it militêre geweld fan Sweden net keare en moasten yn novimber 1814 mei Sweden gear yn in Uny.

Yn de 19e ieu, de tiid fan de Romantyk, boaze de driuw nei Noarske ûnôfhinklikens oan. Nei in politike striid moast Sweden belies jaan mei in referindum. 99,5 persint fan de Noarske befolking keas foar it opheffen fan de Uny mei Sweden wêrtroch Noarwegen op 7 juny 1905 syn ûnôfhinklikens krige.

Yn de Earste Wrâldkriich bleau Noarwegen in neutraal lân. Noarwegen besocht ek neutraal te bliuwen yn de Twadde Wrâldkriich, mar Dútske troepen feroveren Noarwegen tusken 9 april 1940 en 8 maaie 1945.

Jeropeeske gearwurking[bewurkje seksje | edit source]

Yn 1949 kaam Noarwegen by de NAFO. Yn 1967 waard der ierdoalje yn de Noardsee fûn en Noarwegen wie ridlik gau ien fan de rykste lannen fan de wrâld. Noarwegen hat, yn 1972 sawol as 1994, mei in referendum tsjin tatreding ta de Jeropeeske Uny stimd. It lân is al lid fan de Jeropeeske frijhannelsorganisaasje, en is dêrtroch part fan it Jeropeeske ekonomyske gebiet.

Demografy[bewurkje seksje | edit source]

Yn 2008 wennen der yn Noarwegen 4.644.457 minsken. It ynwennertal giet omheech mei 0,73% yn it jier mar dat is meast te tankjen oan de ymmigranten. De measte stêden binne oan de súd-súdwestkust.

Talen[bewurkje seksje | edit source]

Noarsk is offisjeel troch it hiele lân. Der binne al ferskate dialekten fan it Noarsk, en der binne ek ferskate skriuwwizen wêrfan't twa as offisjele taal te boek steane. Yn it noarden is yn in tal fan gemeenten ek Lapsk offisjeel.

Ekonomy[bewurkje seksje | edit source]

BYP per persoan is $53.300 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 2,4% lânbou, 41,9% yndustry en 55,7% tsjinsten.

Transport[bewurkje seksje | edit source]

Wichtichste havens binne Bergen, Borg Havn, Haugesund, Maaloy, Mongstad, Narvik, Oslo en Sture. Der binne 101 lytse en grutte fleanfjilden yn Noarwegen (2007), in frij grut diel fan it loftferkear is nasjonaal. Sûnt 2000 is de Lærdalstunnel (24,5 km) de grutste fan de wrâld. Fearboaten binne yn de kustregio's fan grut belang.

Noarwegen hat (2006):
92.946 km ferhurde dyk.
4.114 km spoardyk.
1.577 km farwetter.