Telemark

Ut Wikipedy
Springe nei navigaasje Springe nei sykjen
Telemark
Rjukan Gaustatoppen.jpg
De stêd Rjukan (yn 'e delling) en de berch Gaustatoppen yn Opper-Telemark.
Flag of Telemark.svg Telemark våpen.svg
Lân Flagge fan Sweden Noarwegen
Nûmer NO-08
Lânsdiel Østlandet
Haadplak Skien
Oerflak 15.299 km²
- lân 13.854 km²
- wetter 1.445 km²
Ynwennertal 173.355 (2020)
Befolkingstichtens 11,3 ynwenners/km²
Tiidsône UTC+1
- simmertiid UTC+2
Norway Counties Telemark Position.svg
Webstee: www.telemark.no

Telemark (Noarske útspr.: ['te:ləmɑrk], likernôch: "tee-luh-mork") is in tradisjonele regio, eardere provinsje en hjoeddeistich kiesdistrikt fan Noarwegen. It leit yn it suden fan it lân, yn it lânsdiel Østlandet. De haadstêd is Skien, en it hat goed 173.000 ynwenners. Telemark wie in provinsje fan Noarwegen oant it yn 2020 mei de buorprovinsje Vestfold opgie yn 'e nije fúzjeprovinsje Vestfold en Telemark.

Etymology[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De namme 'Telemark' giet werom op 'e Telen (Noarsk: Thelir; Aldnoarsk: Þilir), in Noardgermaanske stamme dy't de krite bewenne sûnt it Grutte Folkeferfarren. De Aldnoarske foarm foar 'Telemark' wie Þelamǫrk, wêrfan't it earste diel in genityf meartal fan Þilir is, wylst it efterheaksel -mǫrk in oantsjutting is foar "beboske lân".

Geografy[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Telemark leit yn it suden fan Noarwegen en strekt him út fan 'e bergen fan it Hardangerplato yn it noarden oant de kust fan it Skagerrak yn it suden. It gebiet beslacht in oerflak fan 15.299 km², wêrfan't 13.854 km² út lân bestiet en 1.445 km² út oerflaktewetter. De krite wurdt begrinzge troch de oanbuorjende tradisjonele regio's en eardere provinsjes Vestfold, Buskerud, Hordaland, Rogaland en Aust-Agder. Telemark omfiemet in ferskaat oan lânskipstypen, fariëarjend fan fjorden, wâlden en djippe marren ta bergen, dellingen en heechflakten.

Telemark wurdt fierders opmakke út ferskate histoaryske regio's, wêrfan't de wichtichsten Opper-Telemark en Grenland binne. Opper-Telemark beslacht it noardlike en noardwestlike fjouwerfyfdepart fan it gebiet, dat it bercheftichst is. Oarspronklik hiet dat gebiet simpelwei Telemark. Grenland wie oarspronklik in beneaming foar wat no Midden-Telemark hjit, mar ûntjoech him meitiid ta de namme fan 'e fjordekust om 'e wichtige havenstêd Skien hinne.

Skiednis[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Telemark ûntstie yn 'e Lette Midsiuwen yn it feriene Keninkryk Denemark-Noarwegen as it lien Bratsberg, dat ferneamd wie nei de pleats dêr't de gûverneur residearre. Mei de yntroduksje fan 'e absolute monargy, yn 1662, waard it in provinsje fan Noarwegen, mei as haadplak de havenstêd Skien. Yn 1919 waard de provinsje omneamd ta Telemark, nei't it Storting, it Noarske parlemint, dêrta yn 1918 besletten hie.

It gebiet wie hiel behâldend, wat ta utering komt troch it feit dat de dialekten fan it Noarsk dy't yn Opper-Telemark sprutsen wurde, noch it measte op it Aldnoarsk lykje. Behalven wat taal oangie, gou it konservatisme ek op mêden as religy en maatskiplike noarmen en wearden. Sa holden de bewenners der langer fêst oan earst it Germaanske heidendom en letter it roomsk-katolisisme as yn oare dielen fan Noarwegen. Skien wie nei de Midsiuwen iuwenlang de wichtichste havenstêd fan Noarwegen, oant syn ynfloed op 'e seefeart en de hannel nei ôfrin fan 'e Napoleontyske Oarloggen begûn te belúnjen.

Opper-Telemark, en yn 't bysûnder Kviteseid, stiet bekend as it berteplak fan it skyen as moderne sport. Telemark hat syn namme ek jûn oan it telemarkskyen, in styl dy't ûntwikkele waard troch Sondre Norheim, en oan 'e karakteristike telemarklâning by it skyskânsspringen.

Yn 1943 en 1944 wie de provinsje Telemark it toaniel fan 'e ferneamde swierwettersabotaazje, wêrby't it Noarske ferset it atoomprogamma fan nazy-Dútslân in stôk yn 'e speaken stiek.

Yn 2020 gie Telemark mei de oanbuorjende provinsje Vestfold op yn 'e nije fúzjeprovinsje Vestfold og Telemark.

Demografy[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Neffens offisjele gegevens fan 'e Noarske oerheid út 2020 hie Telemark doe in befolking fan 173.355 minsken. De befolkingstichtens bedroech dêrmei 11,3 minsken de km². De grutste plakken yn Telemark binne: Skien, Porsgrunn, Notodden, Rjukan en Kragerø.

Bestjoerlike yndieling[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

rang gemeente befolking oerflak yn km² distrikt
1 Skien komm.svg Skien 54.942 722 Grenland
2 Porsgrunn komm.svg Porsgrunn 36.397 161 Grenland
3 Bamble komm.svg Bamble 14.061 282 Grenland
4 Notodden komm.svg Notodden 13.049 856 Aust-Telemark
5 Bø Telemark komm.svg Midt-Telemark 10.444 518 Midt-Telemark
6 Kragerø komm.svg Kragerø 10.380 289 Vestmar
7 Nome komm.svg Nome 6.515 389 Midt-Telemark
8 Tinn komm.svg Tinn 5.691 1.858 Aust-Telemark
9 Drangedal komm.svg Drangedal 4.060 998 Vestmar
10 Vinje komm.svg Vinje 3.676 2.740 Vest-Telemark
11 Seljord komm.svg Seljord 2.888 672 Vest-Telemark
12 Kviteseid komm.svg Kviteseid 2.403 626 Vest-Telemark
13 Siljan komm.svg Siljan 2.340 203 Grenland
14 Tokke komm.svg Tokke 2.201 907 Vest-Telemark
15 Hjartdal komm.svg Hjartdal 1.573 741 Aust-Telemark
16 Nissedal komm.svg Nissedal 1.448 789 Vest-Telemark
17 Fyresdal komm.svg Fyresdal 1.287 1.110 Vest-Telemark
totaal Telemark våpen.svg Telemark 173.355 13.173

Keppelings om utens[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Sjoch ek[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en referinsjes[boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.


 
Provinsjes fan Noarwegen
Flagge fan Noarwegen
AgderInnlandetMøre og RomsdalNordlandOsloRogalandTroms og FinnmarkTrøndelagVestfold og TelemarkVestlandViken
Eardere provinsjes
AkershusAust-AgderBergenBuskerudFinnmarkHedmarkHordalandNord-TrøndelagOpplandSogn og FjordaneTelemarkTromsSør-TrøndelagVest-AgderVestfoldØstfold