Gysbert Japiks

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Gysbert Japiks, skildere troch Matthijs Harings.

Gysbert Japiks (1603, Boalsert - 1666, Boalsert) wie in Frysk skriuwer, dichter, taalgelearde, skoalmaster en foarsjonger. Hy is ferneamd wurden troch syn dichtwurk. Hy ûntwikkele nei it ferfal fan de Aldfryske taaltradysje in nije Fryske kultuertaal. Dêryn skoep er sawol proaza as poëzij. Syn fersen skreau er – lykas yn dy perioade gebrûklik – foaral om sjonge te kinnen.

Namme[bewurkje seksje | edit source]

De namme fan 'Gysbert Japiks' wurdt op ferskate wizen skreaun. Benammen it patronymikum hat in soad ferskiningsfoarmen. Njonken Japiks komme ek Japicx en Japix foar. De namme Jakobs wurdt ek wol brûkt. Gysbert syn achternamme wie Holckema, mar dy waard net brûkt. By de foarnamme giet it om de Nederlânske foarm Gijsbert en de Fryske namme Gysbert.

Libben[bewurkje seksje | edit source]

It hjoeddeistige museum Gysbert Japicxhûs wie it bertehûs fan Gysbert Japiks.

Gysbert Japiks kaam út de foarname Boalserter boargerij as soan fan Jacob Gysberts. Syn heit wie kistemakker, diaken en letter boargemaster fan de stêd. Doe't tusken 1614 en 1616 it ferneamde stedhûs fan Boalsert boud waard, wie Jacob Gysberts de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal. Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de Latynske skoalle en learde ta skoalmaster. As sadanich waard er yn 1625 te Wytmarsum beneamd, yn 1637 begûn er as skoalmaster yn syn berteplak Boalsert.[1] Japiks troud yn 1636 mei de Ljouwerter notarisdochter Sijke Salves Nicolai.

Yn 1640 ferskynde syn earste wurk, de Friesche Tjerne. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste ieu noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.[2]

Yn de jierren 1646 oant 1648 hold Franciscus Junius mei tuskenskoften by Gysbert ta, dy’t him it Frysk learde. Franciscus Junius wie in taalkundige dy't in wurdboek fan it Aldingelsk, Nederlânsk en Frysk meitsje woe. Syn oantekenings en in stikmannich autografen kamen sa úteinlik yn de Bodleian Library yn Oxford telâne. Sa krige Gysbert Japix ynternasjonale belangstelling foar syn wurk en it Frysk. Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer Symen Abbes Gabbema, dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun.

Gysbert Japiks en Sijke Nicolai krigen seis bern. Fiif fan syn seis bern binne jong stoarn. Suver tagelyk mei Gysbert Japiks, stjert ek syn frou yn 1666 oan de pest. Koart nei de dea fan Gysbert Japiks en Sijke Nicolai kaam ek harren âldste en iennichst oerbleaune bern Salves te ferstjerren.[3]

Wurk[bewurkje seksje | edit source]

Friesche Rymlerye (1668)

Japiks libbe yn in tiid fan oergong fan de renêssânse nei de barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.[1][4]

Yn it jier 1640 waard de Friessche Tjerne, in brulloftfers, printe. It wie it iennichste boekwurk dat by syn libben ferskynd is. Nei syn dea waard al syn wurk, ynklusyf de Fryske Tjerne, sammele yn de Friesche Rymlerye. Dat boek ferskynde yn 1668, twa jier nei de dea fan Gysbert Japiks.

De Fryske Rymlerye bestiet út trije skiften:

  • "Ljeafd in bortlycke mingel-deuntsjes" (Leafde en boartlike mingeldeuntsjes)
  • "gemiene of huwzmanne petear" (Gemiene of hûsmanne petear)
  • "hymmelsch harp-luwd" (Himelsk harplûd)

De ferdieling fan syn boek beslacht in lyrysk, didaktysk en religieus part. Dat is in ferdieling sa't dy yn de 17e ieu wol faker makke waard.

Gysbert Japiks wie ek foarsjonger yn de Martinytsjerke fan Boalsert. Yn it lêste part fan de Friesche Rymlerye binne de mear as fyftich Fryske psalmeberimings fan Gysbert Japix gearbrocht, dêr 't de Boalserter dichter paadsljochtsjend wurk mei dien hat foar it brûken fan it Frysk as tsjerketaal.

Priuwke[bewurkje seksje | edit source]

Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld':

Wol-komm' freugde fenne Wrâd,
Haed-ljeacht oerre Stierren,
Griente, Kruwd in Blomme-Fâd,
Mietter fen uwz jieren,
Hijmmel-eag dy 't al oer-sjocht
Dy uwz Dauwe in Miste' ontjocht
Dy uwz 't fjild bemiellet,
Ja mey goud oer-striellet.
Wolkom freugde fan 'e wrâld,
haadljocht oer de stjirren,
griente, krûd blommefâd,
mjitter fan ús jierren,
himeleach, dy't al oersjocht
dy ús dauwe en mist ûntsjocht
dy ús 't fjild bemielet.
Ja, mei goud oerstrielet.
  • De tekst út de linkerrige is it orizjineel fan Japiks.
  • De tekst út de rjochterrige is yn de moderne stavering skreaun.[5]

Betsjutting[bewurkje seksje | edit source]

Tinkstien ynmitsele yn de Gysbert Japiksbrêge yn Boalsert.
Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de Martinytsjerke fan Boalsert.

Gysbert Japiks hat yn de Fryske literatuer gâns betsjutting krigen omdat er op in heech nivo dichtwurken makke, yn in tiid dat it Frysk net folle skreaun waard. Gysbert Japiks moat al by syn libben nasjonale en ynternasjonale bekendheid hân hawwe. Gysbert Japiks waard opnommen yn de Kanon fan de Fryske skiednis en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis takend.

Mei troch Everwinus Wassenbergh fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de Romantyk yn de Fryske literatuerskiednis.[6] Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch Joast Hiddes Halbertsma skreaun waarden yn de tweintiger jierren fan de 19e ieu groeid sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Yn de 20e ieu waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.[7]

It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie "Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk". Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de Gysbert Japiks trilogy. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer Pieter Terpstra by syn libben skreaun hat.

Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte).[8] Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard.[9] Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it Gysbert Japiks Museum (mei tekstwinkel).

Literatuer[bewurkje seksje | edit source]

  • Gysbert Japicx' Lieten, J. Jansen, Drachten, 1956
  • Bibliografy Gysbert Japiks, J.J. Kalma, Ljouwert, 1956
  • Gysbert Japicx wurken, J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma, 1966
  • Gysbert Japix. Een keuze uit zijn werk. - Taljochte troch Philippus Breuker (red.) en oerset troch Douwe A. Tamminga en Atze Bosch yn it Nederlânsk en Klaas Bruinsma en Jan Popkema yn it Frysk - It Gysbert Japicxhûs/Fryske Akademy, 2003, Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834.
  • Freugde fan ‘e wrâld: de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrumint (bewurke troch Bernard Smilde), 2003, ISBN 90735540025

Keppeling om utens[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. 1,0 1,1 Webside www.sirkwy.nl: biografy Gysbert Japiks
  2. Gysbert Japiks yn de Kanon fan de Fryske Skiednis
  3. Artikel oer Japiks yn it tydskrift 'Oude Muziek'
  4. Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren
  5. De tekst yn de moderne stavering komt út it Frysk Lieteboek, Afûk, Ljouwert, 2000 (s. 42)
  6. Neerlands Tweede Rijkstaal: het Fries fan Drs. José Goris
  7. Webside Tresoar: De proefskriften/dissertaasjes binne ôfkoarte as diss.
  8. * Noordhoff Atlasproducties (2009). De Bosatlas van Fryslân - Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden. Noordhoff Atlas Producties. Side 182 ISBN 9789001779047
  9. YouTube: Gysbert Japicxbeeld onthulling
Artículo bueno-blue.svg