Aldfrysk

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje

It Aldfrysk is it Frysk dat sprutsen waard tusken de 7e en de 16e ieu en is de foarrinder fan de moderne Fryske talen. Fan de 12e oant en mei de 16e ieu is de taal op skrift brûkt yn oarkonden en rjochtsboeken. Der binne âldere teksten oerlevere op Anglofryske runen, mar dat binne net in protte en boppedat kinne dy teksten op ferskate wizen oerset wurde.

It Aldfrysk as bestjoerstaal[bewurkje seksje | edit source]

De âldste oerlevere Fryske tekst is in fragmintaryske psalmoersetting út 'e 12e ieu. Alle oare oerlevere teksten, benammentlik rjochtshânskriften, binne fan 'e 13e ieu of letter. De measte binne út 'e 14e en 15e ieu, want tusken 1300 en 1500 belibbe it Frysk in grutte bloeitiid as skriuwtaal. It waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn Fryslân en wie sa wichtich, dat al om 1485 hinne it earste drukte boek yn it Frysk ferskynde, de Alde Druk fan it Fryske Lânrjocht. Dat is foar sa'n lytse taal tige seldsum, mei't de boekdrukkeunst amper 35 jier earder útfûn wie. Om 1500 hinne kaam oan 'e bloeitiid fan it Frysk lykwols abrupt in ein. Foar in grut part wie dat in gefolch fan 'e machtsoername troch Albrecht fan Saksen, yn 1498, om't dy yn 'e jierren dêrnei in grut tal bûtenlânske amtners oanluts en it Frysk as bestjoerstaal ferfong troch it Hollânsk. It Frysk waard weromkrongen nei it plattelân, dêr't it, relatyf isolearre fan it Hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid, as sprektaal fan sawat de hiele befolking fuortlibbe. De ein fan 'e Aldfryske perioade, dy't ornaris om 1550 hinne lein wurdt, falt gear mei dy weromfal fan skriuw- ta sprektaal.

Farianten fan it Aldfrysk[bewurkje seksje | edit source]

Yn it Aldfrysk kin in ferskil makke wurde tusken ier en let Aldfrysk. Om it jier 1400 hinne is der in stadige feroaring te fernimmen yn de skriftlike boarnen. It ferskil is sa grut dat de taalkundigen Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot fan betinken binne dat al it skreaune Frysk fan nei it jier 1450 ta it Midfrysk rekkene wurde moat.[1]

Yn de tabel hjirûnder wurde it iere en it lette Aldfrysk meiïnoar ferlike:

Ier Aldfrysk (1300) Let Aldfrysk (1450)
"wêze" wesa wessa
"dat" thet dat
"hja" hia hyae
"wurd" word wird
"wat" hwat haet
"foar" for for

Ferliking mei oare Westgermaanske talen[bewurkje seksje | edit source]

Yn de tabel hjirûnder wurde ferskillende Aldfryske wurden mei oersettings ferlike fan oare Westgermaanske talen:[2]

Aldfrysk Aldingelsk Altplatdútsk Aldheechdútsk
"fet" fet fæt fat faz
"man" mon mon mon, man man
"moanne" monath monað monath, manuth manod
"rêd" red ræd red, rad rat
"oar" othar oðer oðar andar
"fiif" fif fif fif fimf
"ús" us us us uns
"tsjerke" tziurke ćiriće kirika kirihha
"lizze" ledza lećġan leggian legen
"hynder" hors hors hors, hros hros

Oerlevere teksten[bewurkje seksje | edit source]

Earste side fan it Freeska Landriucht. It earste printe boek yn it Aldfrysk (om it jier 1480 hinne).

It grutste part fan de boarnen dy't yn it Aldfrysk bewarre bleaun binne, binne rjochtsteksten. Sy binne benammen oerlevere yn sechtsjin kodeksen en ien printe boek:[3]

Tusken Lauwers en Wezer:

Westerlauwersk Fryslân:


Taalgebiet[bewurkje seksje | edit source]

It Fryske wengebiet yn de iere midsieuwen. It plaatsje mei it wengebiet ferskilt in bytsje mei it doetiidske taalgebiet.

It Frysk waard yn 'e midsieuwen yn in folle grutter gebiet praat as hjoed-de-dei.
Neffens Klaas Fokkema kinne de neikommende gebieten ta it Fryske taalgebiet fan de midsieuwen rekkene wurde:[4]

De ôfbylding hjirneist komt foar in grut diel oerien mei it gebiet dat Klaas Fokkema beskriuwt. De Ryn- en de Maasdelta binne op it plaatsje yntekene wylst Fokkema dêr allinnich in smelle stripe lân by de kust ta it midsieuske Fryske taalgebiet rekkenet. It plaatsje is lykwols fan it Fryske wengebiet fan de 7e ieu (Fryske Ryk) en ferskilt dêrtroch in bytsje mei it doetiidske taalgebiet.

It is net wis oft alle bewenners yn 'e rânegebieten fan it Fryske Ryk it Frysk allegear as memmetaal hienen. It is wol wis dat it Frysk dêr brûkt waard. Mooglik wienen dêr Frysktalige mienskippen of brûkte it hannelsfolk it Frysk as ferkearstaal .

Eksimpels[bewurkje seksje | edit source]

Ut it Fivelgoër Rjocht:

1. Hueth is riucht? List ende kenst riuchtis ande godis. 'Riuchtes', thet queth rethelika thinga ande riuchtelika thinga, alsa bithiut hit thi paws.
1. Wat is rjocht? Wittenskip en kennis fan it rjocht en it goede. 'Fan it rjocht', dat betsjut ferstannige dingen en rjochterlike dingen, alsa tsjut de paus it.
2. Hwet queth thet wird 'godis'? Nethelikera thinga and erlikera thinga, sprecht thi kaiser.
2. Wat betsjut it wurd 'fan it goede'? Nuttige dingen en earlike dingen, sprekt de keizer.
3. Hv monich riucht ister? Twa, en godelic ende en manslic; thet erste is thi onbern, thet other scoltu lernia; thet en hath naturalis, thet other ciuilis.
3. Hoemannich rjocht is der? Twa, in godlik en in minslik; dat earste is dy oanberne, it oar silsto leare; it ien hjit naturalis, it oar civilis.

Literatuer[bewurkje seksje | edit source]

  • Rolf H. Bremmer jr., An Introduction to Old Frisian. History, Grammar, Reader, Glossary, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company 2009. Ingelsk
  • Oebele Vries, Asega, is het dingtijd? De hoogtepunten van de Oudfriese tekstoverlevering, Ljouwert/Utert: Steven Sterk 2007. Nederlânsk
  • Dietrich Hofmann en Anne Tjerk Popkema, Altfriesisches Handwörterbuch. Fryske Akademy 2008 Dútsk
  • Advances in Old Frisian Philology, ed. Rolf H. Bremmer, Stephen Laker and Oebele Vries. Amsterdam/New York: Rodopi, 2007.
  • Approaches to Old Frisian Philology, ed. Rolf H. Bremmer Jr, Thomas S.B. Johnston and Oebele Vries. Amsterdam/Atlanta, GA: Rodopi, 1998.
  • Aspects of Old Frisian Philology, ed. Rolf H. Bremmer Jr, Geart van der Meer and Oebele Vries. Amsterdam/Atlanta, GA: Rodopi, 1990.
  • Rolf H. Bremmer Jr, A Bibliographical Guide to Old Frisian Studies. Odense: Odense University Press, 1992.

Keppeling om utens[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Tusken Talen, Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot, Afûk 2008
  2. Bo Sjölin, "Das Altfriesische", S. 15–18; in: Anthonia Feitsma, W. Jappe Alberts und B. Sjölin, Die Friesen und ihre Sprache (= "Nachbarn", Band 32), 1987
  3. Oebele Vries (ed.), Asega, is het dingtijd?: De hoogtepunten van de Oudfriese tekstoverlevering, Leeuwarden-Utrecht: Steven Sterk 2007, s. 11-14.
  4. Claus Jürgen Hutterer, Die germanischen Sprachen, Wiesbaden, 2e printinge 1987, ISBN 3-922383-52-1