Noardwestgermaanske talen

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Fersprieding fan de fiif Germaanske haadkloften yn de 1e ieu nei Kr.

De Noardwestgermaanske talen foarmje in lytse taalgroep dy't heart ta de Westgermaanske talen. Hja hjitte ek wol Ingveoanske talen, Anglo-Fryske talen, Ingelsk-Fryske talen of Noardseegermaanske talen,

De talen fan dizze taalkloft wurde troch likernôch 325 miljoen minsken as memmetaal sprutsen. Fierwei de wichtichste Noardwestgermaanske taal is it Ingelsk. Oare talen yn dizze taalgroep binne Skotsk, Frysk, Noardfrysk en Sealterfrysk. Guon taalkundigen rekkenje it Anglo-Romany, in taal fan Sigeuners yn Ingelân, der ek ta.

Underferdieling[bewurkje seksje | edit source]

De Noardwestgermaanske talen binne ûnderferdield yn twa groepen:

Foarbylden[bewurkje seksje | edit source]

Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e Noardwestgermaanske talen.

taal 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Ingelsk one two three four five six seven eight nine ten
Skotsk ane
yae
twa thrie fower five sax
sex
seiven aicht
aucht
nyne
neen
ten
Frysk ien twa trije fjouwer fiif seis sân acht njoggen tsien
Eastfrysk (Sealtersk) aan twäi
twäin
twoo
träi fjauwer fieuw säks soogen oachte njugen tjoon
Noardfrysk (Mooring) iinj
ån
tou
tuu
trii
tra
fjouer fiiw seeks soowen oocht nüügen tiin

Skiednis[bewurkje seksje | edit source]

De Westgermaanske talen ûntstienen nei it útinoarfallen fan de taalienheid fan 'e Noard- en Westgermaanske folken, mûglik yn 'e 5e ieu. Of Westgermaansk in aparte taal west hat is net wis, en ek oer in mûglik Noardwestgermaansk wurdt ûngelyk tocht.

By it begjin fan de de skriftlike oerlevering fan de Westgermaanske talen, yn de 8e ieu, wienen lykwols ûnderskate Noardwestgermaanske talen ûntstien. Fan dy talen is it Aldingelsk oerlevere fan it begjin fan 'e 8e ieu ôf en it Aldfrysk út ien fragmintaryske psalmoersetting út 'e 12e ieu en fierders fan 'e 13e ieu ôf.

Ingveonismen[bewurkje seksje | edit source]

De ferskillen dy't de Noardwestgermaanske talen ûnderskiede fan de Súdwestgermaanske talen lizze foar in grut part oan in stikmannich Ingveonismen.

De wichtichste ingveonismen binne:

Ienheidsmeartal fan tiidwurden 
By de talen oars as de Heechdútske talen waarden de ferskillende ferbûgings wei fan 'e meartalfoarmen fan tiidwurden. It Frysk hat begelyks foar wy en jimme beide hawwe, dêr't it Dútsk wir haben hat mar ihr habt.
Weromwurkjend gebrûk fan foarnamwurden 
By de Noardwestgermaanske talen waard "sich", it aparte, weromwurkjend foarnamwurd fan de tredde persoan ferfongen troch foarmen fan it oanwizend foarnamwurd. Bygelyks, yn it Frysk is it Hy wasket him. en Sy wasket har.
Nasaalútfal 
By de Noardwestgermaanske talen foel in nasale klank wei foar beskate ploffers en wriuwlûden. Foar in lytser part barde dit ek yn de Nederfrankysk-Nedersaksyske talen. Bygelyks hat goes yn t Frysk gjin "n" mear, wêr't yn it Nederlânsk gans dy al noch hat.
Assibilaasje 
Yn de Noardwestgermaanske talen hat assibilaasje west, in lûdferskowing fan 'e 'k' en 'g' ta 'tsj' en 'dzj' of 'j', yn posysjes foarôfgeande oan beskate lûden. Bygelyks, yn it Frysk tsjerke mar yn it Nederlânsk kerk.

Frysk/Ingelsk vs. Nederlânsk/Dútsk[bewurkje seksje | edit source]

Frysk Ingelsk Nederlânsk Dútsk
dei day dag Tag
rein rain regen Regen
wei way weg Weg
neil nail nagel Nagel
tsiis cheese kaas Käse
tsjerke church kerk Kirche
tegearre together samen zusammen
sibbe sibling verwante Verwandte
kaai key sleutel Schlüssel
ha west have been ben geweest bin gewesen
twa skiep two sheep twee schapen zwei Schafe
hawwe have hebben haben
ús us ons uns
hynder horse paard Pferd
brea bread brood Brot
hier hair haar Haar
ear ear oor Ohr
doar door deur Tür
grien green groen Grün
swiet sweet zoet süβ
troch through door durch