Germaanske talen

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
De fersprieding fan 'e Germaanske talen yn Jeropa.

De Germaanske talen foarmje in taalfamylje, besteande út mear as fjirtich, foar in part útstoarne talen, ûntstien út it Oergermaansk. Se meitsje ûnderdiel út fan ’e gruttere Yndo-Jeropeeske taalfamylje. De measte Germaanske talen binne ûntstien yn noardlik, noardwestlik en sintraal Jeropa, mar hjoed de dei hawwe guon fan ’e talen harren ferspraat oer hiel oare wrâlddielen. De Germaanske talen wurde tsjintwurdich as memmetaal sprutsen troch mear as 550 miljoen minsken. De grutste Germaanske talen binne it Ingelsk en it Dútsk.

De Germaanske talen wurde ûnderferdield yn ’e neikommende taalkloften:

Oarsprong[bewurkje seksje | edit source]

De oarspronklike taal dêr’t alle Germaanske talen op weromgeane, de Germaanske grûntaal, wurdt it Oergermaansk neamd. Der binne gjin skriftlike boarnen oerlevere fan de oarspronklike Germaanske taal, mar by definysje is it Oergermaansk de lêste taal dy't alle Germaanske talen as mienskiplike oarsprong hawwe, en alle talen dy't ûntstean binne út it Oergermaansk jilde as Germaanske talen. De lêste trije ieuen fan de Oergermaanske perioade wurdt wol as in oare taal sjoen, dy't 'Miengermaansk neamd wurdt.

Der wurdt oannaam dat it Oergermaansk bestean hat fan earne yn it twadde milennium f.Kr. oant in ieu nei it begjin fan de jiertelling. Op basis fan de hjoeddeiske talen en fan âldere boarnen is rekonstruearre hoe't de taal west hat.

It Oergermaansk hat oan de Yndo-Jeropeeske taal in twadde foarm fan de eigenskip wurden tafoege, en hat de swakke tiidwurden yntrodusearre. Yn de lêste ieuwen wienen der feroarings yn de útspraak fan de taal. It Miengermaansk liet de frije klam fan it Yndo-Jeropeesk falle en sette de klam fêst op it earste wurdlid. Yn dizze tiid foel ek de Germaanske lûdferskowing, dêr't in grut tal bylûden fan it Germaansk by fan útspraak feroaren.

Oerlevering[bewurkje seksje | edit source]

De âldst bekende Germaanske ynskripsje is dy op ’e Helm fan Negau, mooglik út ’e twadde ieu f.Kr. Yn in noardlik Etruskysk skrift is dêrop skreaun: “hargasti teiwa”. Oer de betsjutting dêrfan bestiet lykwols nochal wat ûnienichheid. Fierders binne oant ’e earste ieu nei Kristus allinne mar nammen en losse wurden oerlevere, útslutend troch Romeinske skriuwers, lykas Tacitus en Julius Caesar.

Ut lettere tiid binne Germaanske ynskripsjes yn it runeskrift, in alfabetysk skrift dat ûntstien liket te wêzen yn ’e earste helte fan ’e earste ieu nei Kristus en fan ’e komst fan it kristendom ôf ferfongen waard troch it Latynske alfabet. Lykwols, Germaanske talen hawwe ornaris mear lûden as it Latyn, dat de ûnderskate Germaanske talen hawwe oan it Latynske standertalfabet in ferskaat fan oare letters en diakrityske tekens tafoege: á, â, ä, å, æ, ð (de stimhawwende th), é, ê, í, î, ý, ó, ô, ö, ò, ø, þ (de stimleaze th), ú, ü.

De earste langere Germaanske tekst dy’t oerlevere is, is de Goatyske Bibeloersetting fan biskop Wulfila of Ulfilas, út ’e fjirde ieu nei Kristus. De earste teksten yn it Ingelsk en it Aldheechdútsk binne út ’e achtste ieu, wylst it Aldsaksysk fan ’e njoggende ieu ôf oerlevere is, útsein in doopbelidenis út ’e achtste ieu. De earste teksten yn it Aldyslânsk en it Aldnoarsk binne fan ’e tolfde ieu.

Taalkloften[bewurkje seksje | edit source]

Troch de fragmintaryske oerlevering is de fêststelling fan ’e ûnderlinge relaasje fan ’e trije Germaanske taalkloften foar in grut part in hypotetyske saak. Ek binne guon ier útstoarne Germaanske talen, lykas it Longobardysk, dreech te klassifisearjen by ien fan ’e taalkloften. Oannaam wurdt dat de ein fan it Miengermaansk en it begjin fan de Germaanske taalkloften gearfoel mei't de Eastgermanen weiteagen út harren stamlannen yn súdlik en eastlik Skandinaavje. Nei it fuorttsjen fan ’e Eastgermanen hat der nei alle gedachten noch in hoart in Noard- en Westgermaanske ienheidstaal bestien hat. Op basis fan de fynst fan de Gallehus-hoarnen út de iere fiifde ieu, wurdt oannaam dat dizze lette foarm fan it Miengermaansk mooglik oant yn ’e fyfde ieu bestie. Op ien fan de hoarnen stiet namentlik: “ek hlewagastiR holtijaR horna tawido” (Ik, HlewagastiR, soan fan Holt, haw de hoarn makke; de letter ‘R’ stiet foar de efter yn ’e kiel útsprutsen r). Oant no ta is dêr net fan te sizzen of dit spesifyk Noardgermaansk of Westgermaansk is, al wiist de foarm fan ’e h-rune op it Noardgermaansk. De tekst lit ek sjen dat it Eastgermaansk yn dy tiid al ôfskaat wie: yn it Goatysk fan dy tiid hie it “ik hliugasts hulteis haúrn tawida” west.

Talen[bewurkje seksje | edit source]

In skematyske werjefte fan 'e opbou fan 'e Germaanske taalfamylje.

Foarbylden[bewurkje seksje | edit source]

Ferlykje yn ’e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn ’e werjûne Germaanske talen.

taal 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Ingelsk one two three four five six seven eight nine ten
Skotsk ane
yae
twa thrie fower five sax
sex
seiven aicht
aucht
nyne
neen
ten
Frysk ien twa trije fjouwer fiif seis sân acht njoggen tsien
Eastfrysk (Sealtersk) aan twäi
twäin
twoo
träi fjauwer fieuw säks soogen oachte njugen tjoon
Noardfrysk (Mooring) iinj
ån
tou
tuu
trii
tra
fjouer fiiw seeks soowen oocht nüügen tiin
Nederdútsk (Westfaalsk) eein twei drai veier fief söss siewen acht niegen tein
Nederlânsk een twee drie vier vijf zes zeven acht negen tien
Afrikaansk een twee drie vier vyf ses sewe agt nege tien
Limboarchsk een tweej drai vier vaif zees zeeve aach neuge téin
Lúksemboarchsk een zwéi dräi fier fönnef sechs siwwe aachte néng zéng
Dútsk eins zwei drei vier fünf sechs sieben acht neun zehn
Jiddysk eyns tsvey dray fir finf zeks ziêben akht nayn tsen
Sweedsk en två tre fyra fem sex sju åtta nio tio
Dalekarlysk ien tuer trair fiuorer fem sjäks sju åtta niu tiu
Deensk en to tre fire fem seks syv otte ni ti
Skoansk ein tvåo tre fira fem säx
säjs
sjuu
sjüü
åta nie tie
Noarsk (Bokmål) en to tre fire fem seks syv åtte ni ti
Noarsk (Nynoarsk) ein tvo tri fjore fem sex sjau
sju
åtte nie
nio
tie
tio
Jamtsk ein tvó trí fýr'
fýre
fæmm sæks sjú átt'
átte
ní'
níe
tí'
tíe
Faroysk ein tveir tríggir fýra fimm seks sjey átta níggju tíggju
Yslânsk einn tveir þrír fjórir fimm sex sjö átta níu tíu
Goatysk † ains twai þreis fidwor fimf saíhs sibun ahtau niun taíhun

Literatuer[bewurkje seksje | edit source]

  • D. Crystal, The Penguin Dictionary of Language (second edition), Londen, 1999.
  • Grote Winkler-Prins encyclopedie, Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
  • T. Hofstra, Oudnoors I, Grins, 1996.
  • E.F. Jung, De Germanen, Baarn, 1993.
  • P.M. Nieuwenhuijsen, Het Verschijnsel Taal, Bussum, 1995.