Springe nei ynhâld

Hearlikheid Fryslân

Ut Wikipedy
Hearlikheid Fryslân
01524 - 1795
geografyske lokaasje
polityk
haadstêd Ljouwert
offisjele taal Aldfrysk/Midfrysk
Nedersaksysk
Nederlânsk
steatsfoarm hearlikheid
ûntstien út Fryslân ûnder de Saksen
opgien yn Bataafske Republyk
no diel fan Fryslân

Hearlikheid Fryslân is de beneaming dêr't it Westerlauwersk-Fryske gewest mei oantsjut wurdt yn it tiidrek tusken 1524 oant 1795. It ûntstie doe't keizer Karel V fan it Hillige Roomske Ryk de rjochten oer Fryslân krige en einige mei de oprjochting fan de Bataafske Republyk. Fryslân waard yn dy tiid regearre troch steedhâlders.

Skiednis[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Westerlauwersk Fryslân om 1477 hinne

It Westerlauwerske Fryslân hie, lykas de rest fan de Fryske lannen yn de midsiuwen gjin lânshear yn de tiid dy't bekendstie as de Fryske Frijheid. Oan dy frijheid kaam in ein troch de oanboazjende tsierderijen tusken Skier en Fet, benammen doe't der machten om utens by behelle waarden. Keizer Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk fan it Hûs Habsburch joech hartoch Albrecht fan Saksen Westerlauwersk Fryslân, Stellingwerf, Grins en de Ommelannen, Dithmarschen en Noard-Fryslân foar in liening fan $300.000 gûne yn lien út oan him. Hy koe lykwols allinnich Westerlauwersk Fryslân yn syn macht krije yn 1498.

Doe wie der foar it earst in lânshear oan de macht dêre. De steatsopbou waard yngeand feroare. De Saksers koene harren lykwols net yn Fryslân hanthavenje en it waard boppedat te djoer. Yn 1515 ferkocht Albrecht syn soan, Joaris mei it Burd de rjochten oan Karel V, pakesizzer fan keizer Maksimiliaan. Joaris liet in binde hierlingen, de Swarte Heap neamd, yn Fryslân efter dy't moardzjend en plonderjend troch it gewest raasde. Ek boer Pier Gerlofs Donia, bekend as Grutte Pier, wie it slachtoffer. Hy rjochte in legerke op en ferdreau de Swarte Heap út Fryslân wei. Hy krige de help fan hartoch Karel fan Gelre, dy't al foar in tal jierren yn kriich tangee wie mei it Hûs Habsburch en de Boergonjers.. Doe't Pier yn 1520 ferstoar, waard er troch Wijard Jelckama opfolge. Jelckama en de Geldersken waarden yn 1523 troch legers fan Karel V, ûnder lieding fan Georg Schenk fan Toutenburch ferslein. Jelckama waard yn Ljouwert ûnthalzge en Karel V waard yn 1524 as hear fan Fryslân erkend.

Skiednis fan Fryslân

Frisii
Grutte Folkeferfarren


Skiednis fan Fryslân
Skiednis fan de Friezen
Tiidline fan de Fryske skiednis


Fryslân yn de Midsiuwen
Fryske Ryk (6e iuw-734)
Fryske Frijheid (11e iuw-1498)
Upstalbeam (1156-1327)


Dieling nei de midsiuwen
Hearlikheid Fryslân (1524-1795)
Grinzer Ommelannen
Eastfrysk Greefskip en Foarstedom (1464-1744)


Hjoed
West-Fryslân (gjin lid Fryske Rie)
Westerlauwersk-Fryslân
Grinslân (gjin lid Fryske Rie)
East-Fryslân
Noard-Fryslân

Wapen fan de Hearlikheid Fryslân

It gewest waard doe oantsjut as in "algemiene hearlikheid" oftewol "Heerlykhied Fryslân". Schenk fan Toutenburch waard de steedhâlder út namme fan Karel V. Fryslân waard opnommen yn de Habsburchske Nederlannen en de Boergondyske Rykskrite. De Hearlikheid Fryslân wie fierders in alhiel selsstannich gebiet.

De Steaten fan Fryslân wienen gearstald út ôffurdigen fan de 30 gritenijen en fan de 11 stêden: Starum (1118), Harns (1234), Drylts (1268), Ljouwert (1285), Dokkum (1298), Boalsert (1455), Hylpen (1372), Frjentsjer (1374), Warkum (1399), Sleat (1426) en Snits (1456). Letter waarden yn de Steaten de gritenijen fertsjintwurdige yn trije plattelânskertieren Westergoa, Eastergoa en de Sânwâlden. De alve stêden waarden fertsjintwurdige yn in fjirde kertier. Karel V waard yn 1556 opfolge troch syn soan Filips II as hear fan Fryslân. Dêrmei kaam Fryslân ûnder it bestjoer fan de Spaanske Habsburgers. Under syn bestjoer soe it protestantisme oanboazje. Yn de snuorje fan de Reformaasje krigen de protestanten stadichoan de mearderheid yn de Steaten fan Fryslân. Yn 1566 sleat Fryslân him oan by de Nederlânske Opstân yn de striid tsjin Spanje. De katolike steedhâlder George fan Lalaing, greve fan Rennenberch, fan in Henegousk aadlik laach ôfkomstich, keas ynearsten de kant fan de protestanten, mar yn 1580 stapte er oer nei de Spaanske kant, itjinge letter troch protestantske skiedskriuwers as it Ferrie fan Rennenberch omskreaun waard. Rennenberch waard doe ôfset.

Yn 1580 waard it grutste diel fan Fryslân opnommen yn de Uny fan Utert. Fanwege de ynterne ferdieldheden waard Fryslân as fiifde yn rang, dus nei Utert, yn it ferbûn opnommen.

Fan 1580 ôf binne de steedhâlders altyd leden fan it Hûs Oranje-Nassau west. In feit dat de Oranjes letter brûkten as basis foar harren kleem op keningskip oer de Nederlannen, dat ek oer Fryslân. De Hollânske steedhâlders waarden lykwols net troch de Steaten fan Fryslân keazen en de takke fan de Oranje-Nassau's dy't Fryslân bestjoerden, waarden bekend as de Fryske Nassau's. Dêrtroch waard Ljouwert in wiere hofstêd. De politikus Karel Roarda, dy't in soad ynfloed yn de Fryske polityk hie, wie fan betinken om net ivich yn de Uny te bliuwen. Yn 1592 kaam er yn konflikt mei steedhâlder Willem Loadewyk oer de Hasselter kwestje, dêr't er it noarden fan Oerisel, allyk Drinte, Grins en de Ommelannen by Fryslân belûke woe. Willem Loadewyk wie der poer op tsjin en die krige lang om let syn gelyk.

Op 29 july 1585 stifte steedhâlder Willem Loadewyk yn Frjentsjer in universiteit foar (kalvinistyske) predikanten. Der waard foar Frjentsjer keazen sa't Ljouwert net te wichtich wurde soe. Yn 1645 waard de Fryske Admiraliteit fan Dokkum nei Harns ferpleatst.

Yn 1648 waard Fryslân net langer as hearlikheid sjoen en mei de Frede fan Münster opdoekt ta in echt gewest fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen.

Yn 1747 waard de Fryske steedhâlder Willem Karel Hindrik Friso erfsteedhâlder fan alle gewesten fan de Republyk. Dêrtroch ferliet er Ljouwert en sette er him nei wenjen yn De Haach. Syn mem, regintesse Marijke Meu bleau oant har ferstjerren yn 1765 yn Ljouwert wenjen.

Yn 1795, nei de Bataafske Revolúsje waard Fryslân part fa de Bataafske Republyk. De Hearlikheid Fryslân hold doe offisjeel op te bestean. Fryslân waard in gewest fan de Bataafske Republyk oant 1798 doe't by de steatsfernijing it gewest Fryslân ek ophold te bestean. Westergoa, Eastergoa waard mei it gewest Stêd en Lân feriene ta it Departemint fan de Iems, wylst de Sânwâlden mei Drinte, Oerisel en in part fan Gelre part fan it departemint fan de Alde Isel waard. Yn 1813 kamen de âlde grinzen werom, mar waard Fryslân in provinsje fan it sintralistyske Feriene Keninkryk fan de Nederlannen.

Steedhâlders[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De Hearlikheid Fryslân yn 1524

Foar it Hûs Habsburch:

Foar Spanje:

Foar de Steaten fan Fryslân:

Keppeling om utens[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Commons Commons: Hearlikheid Fryslân – foto, fideo en harktriemmen

Boarnen, noaten en referinsjes[boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  • arie-Pieter van Nienes, Barteld de Vries, Siem van der Woude Fryslân 500: Vijf eeuwen provinciaal bestuur Friese Pers Boekerij, Ljouwert (1998) ISBN 90 330 1490 4
 
Gewesten fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen
Flagge fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen
Gewesten: Lânskip DrinteHearlikheid FryslânHartochdom GelreGreefskip HollânHearlikheid OeriselGreefskip SeelânStêd en LânHearlikheid Utert
Generaliteitslannen: Steatsk-Boppe-GelreSteatsk-BrabânSteatsk-FlaanderenSteatsk-Oermaas