Keltyske talen

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Keltyske talen
algemien
lokaasje Britske Eilannen en Bretanje
tal talen 6
tal sprekkers 820.000 (2011)
taalbesibskip
taalfamylje Yndo-Jeropeesk
   ● Keltysk
subgroepen Eilânkeltysk
   ● Brytoanysk
   ● Gaelysk
Lânkeltysk

De Keltyske talen foarmje in taalfamylje, besteande út 6 libbene en in stikmannich útstoarne talen, dy't allegear fuortkomme út it Proto-Keltysk. Se meitsje ûnderdiel út fan 'e gruttere Yndo-Jeropeeske taalfamylje, en wurde sprutsen op 'e Britske Eilannen en it Frânske skiereilân Bretanje. Yn 'e moderne tiid hawwe ferkaten fan dizze talen harren troch emigraasje oant bûten Jeropa ferspraat. De libbene Keltyske talen falle útinoar yn Brytoanyske en de Gaelyske taalgroepen. Mei-inoar hawwe alle seis Keltyske talen mar 820.000 memmetaalsprekkers; de grutsten binne it Welsk, it Bretonsk en it Iersk.

Taalbesibskip[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De Keltyske talen hearre ta de grutte Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje, dy't û.m. ek de Germaanske, Romaanske, Slavyske en Yndo-Iraanske talen omfettet. Guon taalkundigen binne fan tinken dat de Keltyske talen binnen it gruttere Yndo-Jeropeeske ferbân op deselde oertaal weromgeane as de Italyske talen (wêrfan't de wichtichste taal it Latyn wie). Dêrom wurde de Keltyske talen ek wol mei de Italyske en de dêrút fuortkommen Romaanske talen ûnder ien namme beflapt: de Italo-Keltyske talen. Hoewol't dit in kontroversjele teory is dy't troch saakkundigen beslist net algemien akseptearre wurdt, binne der wol sterke oanwizings foar. Tsjinstanners fan 'e teory beweare lykwols dat it hjir giet om ûntliening oer en wer, in ferskynsel dat feroarsake wêze soe troch yngeand taalkontakt tusken de sprekkers fan 'e iere Keltyske en Italyske talen.

De lokaasje fan 'e Keltyske talen.
     kearngebiet fan 'e Keltyske talen
     marzjinaal Keltysk

Skiednis[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Alle Keltyske talen geane werom op ien en deselde oertaal, it Proto-Keltysk. Taalwittenskippers binne it net iens oer wannear't dy oertaal útinoar fallen is yn ûnderskate taalgroepen. Ien resinte stúdzje[1] hâldt út dat dit útinoarfallen fan it Proto-Keltysk foar 't neist om 900 f.Kr. hinne plakfûn hat, mar yn elts gefal tusken 1.200 en 800 f.Kr. Hjirby is lykwols inkeld yngien op 'e beide noch libbene taalkloften fan it Keltysk, de Brytoanyske en de Gaelyske talen. In oare, tige kontroversjele stúdzje[2] behelle ek de útstoarne Gallyske talen by it ûndersyk, en kaam doe út op in folle earder stuit, te witten tusken 3.200 en 1.500 f.Kr.

Yn elts gefal wie it areaal fan 'e Keltyske talen yn it earste milennium f.Kr. folle grutter as it lytse hoekje fan Noardwest-Jeropa, dêr't se no ta beheind binne. Yn dy tiid waarden Keltyske talen sprutsen op it Ibearysk Skiereilân, yn Galje (it tsjintwurdige Frankryk) en yn 'e dellings fan 'e Ryn en de Donau oant yn it hjoeddeiske Hongarije en op 'e noardlike Balkan. De Keltyske folksgroep fan 'e Galaten krong sels troch yn Lyts-Aazje, dêr't hja har nei wenjen setten yn 'e omkriten fan it moderne Ankara, in gebiet dat nei harren Galaasje kaam te hjitten.

Al dy gebieten waarden neitiid lykwols ferovere troch de Romeinen, en ûnder harren bewâld waarden de Keltyske talen op it Jeropeeske fêstelân stadichoan ferfongen troch it Latyn (of yn it gefal fan it Galatysk, troch it Gryksk). Tsjin it begjin fan 'e Midsieuwen wiene sadwaande alle Keltyske talen útstoarn, behalven dy op 'e Britske Eilannen. It Bretonsk, dat op it Frânske skiereilân Bretanje sprutsen wurdt, is dêr yn 'e Iere Midsieuwen hinne brocht troch lânferhuzers dy't fan 'e Britske Eilannen kamen.

Fersprieding fan 'e ûnderskate Keltyske talen.

Yn 'e moderne tiid namen oare lânferhuzers harren Keltyske talen mei oant bûten Jeropa, en dat is der de oarsaak fan dat op it Kanadeeske Kaap Bretoneilân noch Skotsk-Gaelysk sprutsen wurdt en yn 'e Argentynske provinsje Chubut noch Welsk. Op Nijfûnlân wiene beskate kriten lange tiid Iersktalich, mar it Nijfûnlânsk-Ierske dialekt is sûnt útstoarn.

Talen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Mei-inoar wiene der yn 2011 820.000 memmetaalsprekkers fan Keltyske talen, mei dêropta noch sa'n 2.710.000 twadde-taalsprekkers. De moderne Keltyske talen binne:

  • it Welsk, fan âlds sprutsen yn Wales. It Welsk wie yn 2011 (neffens gegevens fan de Britske folkstelling fan dat jier) yn Wales de memmetaal fan likernôch 320.000 minsken. Oare memmetaalsprekkers wennen yn Ingelân (100.000); de Argentynske provinsje Chubut (5.000); de Feriene Steaten (2.500); Kanada (2.300); Ierlân (2.000); Nij-Seelân (1.100); Austraalje (600); en Skotlân en Noard-Ierlân (mei-inoar 1.000). Fierders wiene der yn Wales noch 673.000 lju dy't it Welsk as twadde taal sprutsen, mei dêropta yn Ingelân 30.000 fan sokken, en yn Chubut 25.000. Dêrmei komt it tal memmetaalsprekkers foar it Welsk op 435.000, it tal twadde-taalsprekkers op 728.000 en it totaal oantal sprekkers op 1.163.000.
  • it Bretonsk, fan âlds sprutsen yn it Frânske Bretanje. Neffens gegevens fan it Ofis Publik ar Brezhoneg, dat dêrsanne de regulearjende ynstânsje is oangeande saken dy't mei de taal te krijen hawwe (ferlykber mei de Fryske Akademy op it mêd fan it Frysk), binne der yn Bretanje sels 210.000 minsken dy't it Bretonsk as memmetaal hawwe, mei dêropta yn Parys nochris 16.000, wat it tal memmetaalsprekkers op 226.000 bringt. Dêrnjonken binne der yn Bretanje ek noch 150.000 lju dy't it Bretonsk as twadde taal prate, sadat it totale sprekkerstal op 376.000 útkomt.
  • it Iersk, de oarspronklike taal fan it hiele eilân Ierlân, wurdt yn 'e Ierske Republyk noch mar troch 94.000 minsken as memmetaal sprutsen, en yn Noard-Ierlân troch 4.200 lju, sadat it tal memmetaalsprekkers fêststeld wurde kin op 98.000 minsken. Trochdat it Iersk yn Ierlân in ferplichte skoalfak is, binne der yn 'e Ierske Republyk lykwols 1.680.000 minsken dy't it Iersk as twadde taal sprekke. Oare twadde-taalsprekkers wenje yn Noard-Ierlân (91.000) en yn 'e Feriene Steaten (22.000), wêrmei't it tal twadde-taalsprekkers útkomt op 1.795.000 minsken en it totaal oantal sprekkers op 1.891.000 minsken.
  • it Skotsk-Gaelysk, dat fan âlds yn noardwestlik Skotlân sputsen wurdt. Dizze taal hat yn Skotlân noch likernôch 57.400 memmetaalsprekkers, mei dêropta noch sa'n 350 yn Kanada (wêrfan 300 op Kaap Bretoneilân en oanbuorjende dielen fan 'e provinsje Nij-Skotlân). Der binne fierders 30.000 twadde-taalsprekkers yn Skotlân, 2.000 yn Kanada, 1.500 yn 'e Feriene Steaten en 660 yn Austraalje; mei-inoar dus 34.000. It totale sprekkerstal fan it Skotsk-Gaelysk komt dêrmei op likernôch 92.000 minsken.
  • it Kornysk is de taal fan it súdwestlike Ingelske greefskip Cornwall, dy't wierskynlik yn 1777, mar yn elts gefal oan 'e ein fan 'e achttjinde ieu útstoar. Fan 'e midden fan 'e tweintichste ieu is dizze taal lykwols nij libben ynblazen, mei as gefolch dat der no wer 600 memmetaalsprekkers en 2.400 twadde-taalsprekkers binne, dus 3.000 sprekkers yn totaal.
  • it Manksk is de oarspronklike taal fan it eilân Man, yn 'e Ierske See, tusken Grut-Brittanje en Ierlân yn. Dizze taal stoar yn 1974 út, mar is sûnt it begjin fan 'e njoggentiger jierren ek wer nij libben ynblazen, sadat der no wer goed 100 memmetaalsprekkers en rom 1.700 twadde-taalsprekkers binne.
  • it Kumbrysk wie de nau oan it Welsk besibbe taal fan 'e Noardingelske krite Kumbria en súdwestlik Skotlân. Dizze taal stoar yn 'e tolfde ieu út.

Njonken de hjirboppe beskreaune algemien erkende Keltyske talen binne der noch in pear mingtalen dy't soms ek ta dizze taalgroep rekkene wurde:

Utstoarne Keltyske talen út 'e Aldheid binne:

Ta einbeslút binne der noch ferskate talen út 'e Aldheid dy't mooglik ek ta de Keltyske talen heard hawwe, mar wêrfan't soks net mei wissichheid te sizzen falt om't se mar hiel fragmintarysk oerlevere binne. Hjirby giet it om:

Skematyske werjefte fan 'e tradysjonele opbou fan 'e Keltyske taalfamylje.

Klassifikaasje[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De klassifikaasje fan 'e Keltyske talen is men it noch altyd net oer iens, wat benammentlik it gefolch is fan brekme oan primêre gegevens. Mei oare wurden: der binne tefolle talen dêr't te min fan oerlevere is om ta in slutende yndieling te kommen. In protte taalkundigen meitsje lykwols gebrûk fan 'e tradysjonele yndieling yn Lânkeltysk (of Kontinintaal Keltysk) en Eilânkeltysk (of Ynsulêr Keltysk). Dêrby wurdt derfan útgien dat de dúdlike ferskillen dy't hjoed de dei besteane tusken de Brytoanyske talen (Welsk, Kornysk en Bretonsk) en de Gaelyske talen (Iersk, Skotsk-Gaelysk en Manksk) pas ûntstien binne nei't de Kelten har op 'e Britske Eilannen fêstigen.

Guon saakkundigen binne lykwols fan tinken dat de Brytoanyske talen nauwer besibbe binne oan it Lânkeltyske Gallysk, en sokken hâlde in nijere yndieling oan yn P-Keltysk en Q-Keltysk. Dy nammen binne ûntliend oan in taalkundige ûntwikkeling wêrby't beskate wurden dy't yn 'e Gaelyske talen begjinne mei in k- of kw-klank (q) yn 'e Brytoanyske talen ferskood binne nei in p oan it wurdbegjin (ferlykje Iersk ceathair mei Welsk pedwar, "fjouwer"; en Iersk cúig mei Welsk pump, "fiif"). Neffens dizze teory soene de Gaelyske talen har it earst fan it Proto-Keltysk ôfskaat hawwe, en dêrút wurde dan alle yn ferhâlding mei de Brytoanyske talen argayske skaaimerken fan 'e Gaelyske talen ferklearre.

Hjirûnder de tradysjonele yndieling (l.) en de P-Keltysk/Q-Keltyske yndieling (rj.)


Taalferliking[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

betsjutting "blom" "fiif" "fjouwer" "folk" "njoggen" "nacht" "nulle" "read" "tsiis" "wêr"
Iersk bláth cúig/cóig ceathair/ceithre tuath naoi oíche snáthad ruadh cáis fíor
Skotsk-Gaelysk blàth cùig/còig ceithir tuath naoi oidhche snàthad ruadh càis/càise far
Manksk blaa/vlaa queig kiare theay nuy oie snaid ruy caashey raad
Welsk blodeuyn pump pedwar tud naw nos nodwydd rhudd caws gwir
Kornysk bleujen pymp peswar tus naw nos naswydh ruth keus guyr*
Bretonsk bleuñenn pemp pevar tud nao noz nadoz ruz keuz gwir
Gallysk pinp- petuar- teuto- nawen roudos uirus
*) ferâldere

Keppelings om utens[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Gray en Atkinson, Language-tree Divergence Times Support the Anatolian Theory of Indo-European Origin, 2003.
  2. Forster, Peter, en Toth, Alfred, Toward a Phylogenetic Chronology of Ancient Gaulish, Celtic, and Indo-European, 2003.

  • Crystal, David, The Penguin Dictionary of Language (Second Edition), Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
  • Lewis, Henry, en Pedersen, Holger, A Concise Comparative Celtic Grammar, Göttingen 1989.
  • Nieuwenhuijsen, P.M., Het Verschijnsel Taal, Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: Notes en References, op dizze side.