Baruch de Spinoza

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Spinoza

Baruch Despinoza (Amsterdam, 24 novimber 1632De Haach, 21 febrewaris 1677) wie in Nederlânske filosoof en linzensliper, soan fan Portegeesk-joadske ymmigranten. Hy wie ien fan de rasjonalisten fan de iere moderne filosofy tegearre mei René Descartes en Gottfried Leibniz. Syn ferneamdste wurk de Ethica, waard nei syn dea útjûn. Baruch de Spinoza wurdt meastentiids “Spinoza” neamd, mar somtiden ek wol Benedictus de Spinoza, Bento de Espinosa of Bento d'Espiñoza.

Ynlieding[bewurkje seksje | edit source]

Spinoza is sûnder twifel ien fan de ferneamdste en wichtichste filosofen fan Nederlânske boaiem. Hy hearde ta it lytse selskip fan klassike filosofen dy’t byldbepalend achte wurdt foar de skiednis fan it westerske tinken. Oer syn libben witte we mar in bytsje mei wissichheid te sizzen. De boarnen dêrfoar binne inkele dokuminten en spinoza’s briefwikselingen.

Syn jonge jierren.[bewurkje seksje | edit source]

Spinoza is op 24 novimber 1632 berne yn Amsterdam as Baruch, soan fan Michael d’Espinoza en syn twadde frou Hanna Debora. Syn âlden makken diel út fan de nije Joadske mienskip yn Amsterdam dy’t harren der fêstige hawwe om oan de ferfolgingen yn Spanje en Portegal te ûntkommen. De taal dêr't Spinoza thús mei opgroeide wie it Portegeesk, syn ropnamme wie dan ek Bento. Neist it Portegeesk learde hy ek Spaansk, Hebrieusk en Nederlânsk. Latyn, de taal dêr't hy al syn wurken yn skriuwe soe, learde hy pas letter op in priveeskoalle dy’t de eks-jezuyt Franciscus van de Enden yn 1652 yn Amsterdam iepene. Spinoza is al op jonge leeftyd nijsgjirrich yn allerhanne saken. Ut dizze tiid is net in soad bekend. Wat wol bekend is, is dat hy spul krige mei de Amsterdamske Joadske mienskip. Spinoza wegere him te hâlden oan de skreaune en ûnskreaune rigels fan de Joadske mienskip, syn ûnferskillichheid fan de earetsjinsten en miskien ek wol finansjele swierrichheden soargen derfoar dat er flinke reboelje wie. De Joadske mienskip woe net opfalle. Se woenen net ien de oanlieding jaan om ôf te jaan op de Joadske mienskip. Yn 1656 kaam it ta in dramatyske brek. Op 27 july fan dat jier waard in ban oer Spinoza útsprutsen. Soks hâldt yn dat elts kontakt mei him ferbrutsen wurde moat. As hy woe koe Spinoza de ban noch foarkomme. Hy hoegde mar berou te toanen. Hy hie der gjin behoefte oan ek al betsjutte dat de ein fan syn rol yn de handelsfirma dy’t hy tegearre hie my syn broer Gabriel.

Nei syn ferbanning út de synagoge neamde Spinoza him tenei Benedictus. Hy is nea oergien nei it kristendom. Hy bewarre in feilige ôfstân fan eltse organisearre foarm fan godstsjinst. Hy bleau benammen at er noch yn Amsterdam wenne mar nei twa jier gie hy nei Rynsburch by Leien. Der wenne hy twa jier. Yn 1663 ferhuze Spinoza nei Foarburch en yn 1671 nei De Haach. Werom hy sa faak ferhuze is net hielendal dúdlik. Men tinkt dat hy foaral yn rêst wenje woe. Hy hie dan noch neat publisearre mar syn namme wie al wol bekend. Hy woe net hieltyd steurd wurde troch besite. Hy fertsjinne jild mei it slypjen fan linzen foar mikroskopen en teleskopen.

In byld fan Spinoza

Rynsburch[bewurkje seksje | edit source]

Ut de perioade fan Rynsburch komme de earste taastbere spoaren fan Spinoza’s wurk. De earste brieven fan en oan Spinoza komme út 1661. Tsjintwurdich is it hûs wêr't Spinoza yn wenne hat, in museum. Ut de briefwikselingen is dúdlik wurden dat Spinoza yn Rynsburch in begjin makke mei de systematyske útiensetting fan syn eigen wiisgearige stelsel, dy’t úteinlik liede soe ta it boek Etica. Yn Rynsburch skreaun hy ek syn earste wurk dat publisearre is. It wie in bewurking fan in boek fan Rene Descartes. In studint dy’t by him hús wenne woe graach les krije. Dizze Johannes Casearius krige doe les oer de kartesiaanske tinkbylden. Syn eigen tinkbylden woe hy noch net fertelle. Op fersyk fan syn Amsterdamske freonefermidden bewurke hy dy ynlieding ta in publikaasje.

It wurk Principa ferskynde yn 1663. Spinoza wie ferhuze nei Foarburch. Yn 1664 folge in Nederlânske oersetting. Yn Foarburch wurke Spinoza fierder oan syn Ethica, in aktiviteit dy’t hy allinnich ûnderbruts foar it wurkjen oan in oar grut wurk fan him, de Tractatus theologico politicus. Yn Nederlân wie in grutte frijheid mar dizze frijheid hie wol grinzen. Hjir kaam Spinoza efter trochdat syn freon en folgeling Adraan Koerbagh yn 1668 yn de finzenis kaam. Dit omdat hy opstokende teksten skreaun hie. In jier letter ferstoar Koerbagh. Syn dea moat Spinoza djip rekke hawwe, mar der is gjin reaksje fan bewarre bleaun. Wol is Spinoza yn de rin fan de jierren foarsichter wurden. Spinoza krige as motto Caute (hoeden), dit wurd liet hy yn syn segelring graveare. De Tractatus theologico politicus ferskynde yn 1670 anonym en mei in falsk útjouwersadres. Spinoza woe ek net dat der in Nederlânske oersetting kaam. Dit soe foar de autoriteiten in reden wêze kinne om ek de Latynske oersetting te ferbieden. Mar nei it rampjier 1672 waard it politike klimaat yn Nederlân sa hurd minder dat it Tractatus theologico politicus dôchs ferbean waard. It effekt fan it ferbod wie goed foar it boek. De útjouwer hat dêrnei it boek noch inkele kearen drukt.

De Haach[bewurkje seksje | edit source]

Earne tusken septimber 1669 en febrewaris 1671 is Spinoza nei De Haach ferhuze. Hy wenne der earst oan de Stille Veerkade, mar yn maaie 1671 gie hy wenjen by de famylje fan Spyk oan de Paviljoensgrêft, wêr't hy oant syn dea wenjen bliuwe soe. Doe't in minskemassa yn De Haach op 20 augustus de broers De Witt lynchte, makke Spinoza dat fan tichtby mei. It hie him allegear sa skokt dat hy in plakkaat by it plak hingje woe wêr't it bard hie. Mar syn húsbaas hâlde him tsjin. Yn De Haach foltôge Spinoza syn Ethica. It manuskript wie yn 1675 klear foar de druk en hy gie der mei nei Amsterdam om dêr de útjefte te regeljen. Doe't hy dêrmei dwaande wie waard der al rabbe oer it boek. Der soe yn stean dat hy oantoane woe dat der gjin god bestean soe. Der wienen al predikanten nei de oerheid stapt om beklach te dwaan. De sfear waard sa fijannich dat Spinoza besleat om net te publisearjen. Hy burch it manuskript op, yn ôfwachting fan bettere tiden.

Spinoza's wichtigste wurk de Ethica

Syn ferstjerren[bewurkje seksje | edit source]

Doe't hy yn 1677 syn ein kommen fielde, joech hy syn húsbaas Van Spyk opdracht de tekst yn it gefal fan syn ferstjerren daliks nei de útjouwer yn Amsterdam te stjoeren. Op 21 febrewaris 1677 ferstoar Spinoza oan in longsykte. It glêsstof dat hy by syn slyparbeid ynademe hat sil der grif in rol by spile hawwe. De húsbaas hat syn lessener mei ynhald direkt mei de trekskûte nei Amsterdam ta bringe litten. Binnen it jier ferskynde Spinoza's Opera Posthuma, tagelyk mei in Nederlânske oersetting ûnder de titel: De nagelate schriften van BdS. Bûten de Ethica befette it boek ek noch brieven en in trijetal ûnfoltôge ferhannelingen. Omdat Spinoza’s stelsel al gau as ateïstysk beskôge waard, wêr't hy altyd op tsjin wie, fernuveren syn tiidgenoaten harren oer syn libben. Dy wie nammentlik net banneleas lykas men dat ferwachtsje soe fan in ateïst. Ut tsjûgenissen komt nei foaren dat Spinoza in beskieden, rêstich en sêftmoedich persoan west hat. Krekt dy kombinaasje hat nochal ta de ferbylding sprutsen.

De leafde yn Spinoza's libben[bewurkje seksje | edit source]

Spinoza hat syn hiele libben net troud west. Ut ferhalen komt nei foaren dat er yn ien gefal ynteresse hân hat yn it oare geslacht. En dan wol foar Clara Maria van den Enden, de dochter fan syn learmaster. Dizze soe Spinoza-doe likernôch 23 jier âld-ôfwiisd ha foar in oar. It ferhaal wurdt faaks yn twifel lutsen fanwege de jonge leeftyd fan it famke. Yn in gedicht út 1683 liket Joachim Oudaen te ymplisearjen dat Spinoza homoseksueel wêze soe. Hjir binne gjin oanwizings foar. De histoarisy Jan Romein en Annie Romein suggerearje dat Spinoza de lichaamlike lust ferlern hawwe soe as gefolch fan tuberkuloaze.

De ynfloed fan Spinoza[bewurkje seksje | edit source]

It wie in evenredich man en hy hat net in soad publisearre, dôchs waard Spinoza al berucht en ferneamd yn syn libben. Hy krige besite fan fierrens en hy krige in heechlearaarpost yn Heidelberch. Dat wegere hy hoask omdat hy tocht dat hy dan syn tinkfrijheid opjaan moast. Hy hie al gau de reputaasje fan ateïst. Doe't nei syn dea Ethica ferskynde, waard dat boek ek sjoen as in boek fan in ateïst. Al snel waard it etiket “Spinozst” in ynhâldleas skelwurd, brûkt om ien fertocht te meitsjen fan ateïsme. Spinoza’s wurken sirkulearren klandestyn sadat net folle minsken der kennis fan namen wylst eltsenien der wol in miening oer hie. Oan de ein fan de 18e ieu komt de filosofy fan Spinoza yn it sintrum fan de belangstelling te stean. Spinoza’s wurk waard in soad lêzen en hat ynfloed útoefene op de Dútske romantyk en op it Dútske idealisme. Troch Goethe, Herder, Schelling, Hegel en in soad oaren is der yn it Dútslân fan rûn 1800 in soad belangstelling foar Spinoza. Dêrmei ûntstiet in nije fraach nei de teksten fan him. In soad tinkers besykje Spinoza te ynterpretearjen as foarrinner fan de eigen filosofy. De ôfrinnenende ieu wurdt kenmerke troch in grutte ynfloed fan wittenskiplike Spinoza-literatuer. Noch altyd is der in grutte fassinaasje foar projekten wêryn alles fan fysika en kenteory oant libbenslear en politike filosofy, stap foar stap ûntwikkele wurdt fanút in beheind oantal metafysyske begjinsels oer de aard fan God of de natuer. Dit hat der foar soarge dat Spinoza’s stjer fan de foarrige ieu ôf ta grutte hichte riisd is.

Bibliografy[bewurkje seksje | edit source]

  • 1660 - De Ferhandeling oer de ferbettering fan it ferstân
Tractatus de Intellectus Emendatione
Spinoza behandelt de foarmen fan persepsje. Publisearre yn 1677 yn de Opera Posthuma*)
  • 1867 - De Koarte Ferhanneling
Tractatus de Deo et homine ejusque felicitate
Dit wurk bleau lang net útjûn. Men ûntdekt de tekst nei 1852 en publisearret dizze 15 jaar letter. *)
Renati Des Cartes Principia Philosophiae
Dizze tekst ûntstie út de lessen dy’t Spinoza joech oan syn learling Casearius. *)
  • 1663 - Cogitata Metaphysica
Oer de teory fan it wêze en syn ferskynselwizen, God, syn attributen en de minsklike siel. *)
  • 1670 – Teologysk -polityk traktaat
Tractatus Theologico-Politicus
Mei dizze tekst toant Spinoza oan dat de frijheid fan filosofearen in ûnmisber ûnderdiel is foar de frede yn de steat. Hy giet yn de professij; God sprekt troch de profeet en professij ûntlient har gesach oan it gegeven dat sy troch God ynspirearre is. De profeet bewiist dus net, mar seit: neffens him seit er de wierheid, sûnder dizze te stypjen mei bewiis. *)
  • 1677 - Polityk traktaat
Oan dit wurk hat Spinoza de lêste twa jier fan syn libben bestege. Spruts hy yn it

Theologisch-politiek traktaat noch oer it maatskiplik kontrakt, no ferfangt hy dizze troch pasjes, belangen en ynstellingen. *)

Ethica (vert. Dionijs Burger) (html pagina)
It wurk wêr't Spinoza rûn 1665 al in grut diel fan klear hie. Dy jonge “Ethica”, troch Spinoza earder neamd as “Myn Filosofy”, bestie doe noch út trije dielen. Op it momint fan publikaasje wienen dat der al fiif wurden. *)
  • 1677 - Epistolae
  • 1677 - Compendium Grammaticae Linguae Hebrae
Behannelt de grammatika fan it Hebrieusk en fergeliket dizze mei it Latyn
  • 1677 - Reeckening van kanssen vraeg – Stucken
In brief fan Spinoza nei Leibnis


Symbol support vote.svg