Grutte Merk (Brussel)

	Grutte Merk ; Grand Place (Frânsk); Grote Markt (Nederlânsk)
	bouwurk
	Grutte Merk mei it Stedhûs fan Brussel (lofts)
	lokaasje
lân	Belgje
gewest	Brusselsk Haadstedsk Gewest
gemeente	Brussel
plak	Brussel-Sintrum
koördinaten	50° 50' 48" NB, 4° 21' 19" EL
	bysûnderheden
type bouwurk	plein
boujier	11e iuw-17e iuw
boustyl	strjitstiennen
monumintale status	UNESCO-Wrâlderfgoed
monumintnûmer	857
	oare ynformaasje
lingte	111 m
breedte	56 m
	kaart
	;

De Grutte Merk fan Brussel (Frânsk: Grand Place, Nederlânsk: Grote Markt) is it sintrale plein yn de Belgyske haadstêd Brussel.

Beskriuwing

It plein is sûnt 1998 in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt omkringe troch ympossante gebouwen lykas de barokken gildehûzen fan de eardere Brusselske gilden en twa grutte gebouwen foarinoar oer: it grutte goatyske Stedhûs fan Brussel mei barokken foarkant út de fjirtjinde iuw; it neogoatyske Keningshûs of Breahûs (Maison du Roi/Broodhuis), dêr't hjoed-de-dei it Stedsmuseum fan Brussel yn fêstige is. It plein is 111 by 56 meter ^[1] en is folslein befluorre mei strjitstiennen.

De Grutte Merk is de wichtichste toeristebestimming en histoarysk monumint fan Brussel en it is ek ien fan de moaiste pleinen fan de wrâld. Der wurde ferskate kulturele eveneminten en festiviteiten holden op it plein en yn augustus elts jier wurdt der in ûnbidich grut blommekleed yn it midden fan it plein oanmakke. It is ek it sintrum fan de jierlikse kryst- en âld-en-nij-festiviteiten.

It plein wurdt betsjinne troch metrostasjon Bourse/Beurs op linen 3 en 4.

Skiednis

Mei de bou fan de Grutte Merk waard yn de alfde iuw úteinset en wie folslein foltôge yn de santjinde iuw. It plein krige syn hjoeddeistige namme yn it tiidrek 1777-1789. Ynearsten hiet it plein Nedermerckt troch de legere lizzing en ûntstie op de rjochterouwer fan de rivier de Senne, eastlik fan it Senne-eilân dêr't it hjoeddeistich Place Saint-Géry/Sint-Goriksplein op leit, en eastlik fan de Werf, it kommersjele oanlisplak. It wie in sompich gebiet, dêr't Brussel syn namme wei hat (Bruocsella fan bruoc - broek/sompe en sella - wenplak), dy't doe drûchlein waard. De oarspronklike befluorring wie 1,20 meter leger as de hjoeddeistige. Der rûnen fan oarsprong sân strjitsjes op it plein ôf.

De bou barde stik foar stik en wie net gelyk. Yn de fyftjinde iuw kaam it Boergondysk Hof nei Brussel. Om Brussel in goed oansjen te jaan, liet de magistraat fan Brussel oan it plein in grut stedhûs bouwe. Tagelyk krigen de gilden en naasjes, dy't harren yn de fjirtjinde iuw organisearren, de kâns en bemachtigje harren eigen gildehûs.

Yn de Njoggenjierrige Kriich rekke it plein foar it grutste part skeind troch it Bombardemint op Brussel yn 1695 troch Frânske troepen. Allinnich de foarkant fan it Stedhûs, dy't as doelwyt foar de artillery tsjinne, en guon stiennen muorren koe it kanonnefjoer wjerstean. De hûzen om it plein hinne, dy't almeast fan hout boud wiene, waarden alhiel ferfongen troch stiennen hûzen yn barokstyl, dy't de rykdom fan de gilden werjaan moasten. It weropbouwen barde yn in Flaamsk-Italjaanske styl. De homogeniteit fan de gebouwen waard befoardere troch in stedsoardering dy't útmakke dat de bou-ûntwerpen foartiids troch it stedsbestjoer goedkard wurde moasten.

Yn de rin fan de achttjinde iuw ferrinnewearre it plein lykwols troch it ferearmjen fan de gilden. Nei de Frânske Revolúsje waarden se ôfskaft en waarden de gildehûzen as nasjonaal guod iepenbier ferkocht. Byldhouwurk waard fuorthelle of plondere troch sanskulotten. De nije eigeners lieten de saken fierder fertutearzje en lieten se nei de moade fan de tiid oanpasse en beplasterje.

Nei de twadde helte fan de njoggentjinde iuw ûntstie der gefoel fan de erfgoedwearde fan de gebouwen. It stedsbestjoer liet it Stedhûs restaurearje en it Keningshûs/Breahûs fannijs opbouwe. Foar gebouwen yn privee-eigendom waarden joegen se ynearsten subsydzjes foar it werompleatsen of ferfangen fan it ferdwûne byldhouwurk oan de gevels. Stadichoan waarden alle gebouwen restaurearre.

Yn 1990 waard it plein frijmakke fan it autoferkear.

Gebouwen om it plein hinne

Stedhûs fan Brussel (Hôtel de Ville/Stadhuis)

It stedhûs is it sintrale gebou fan it plein dy't yn fazen tusken 1401 en 1455 boud waard oan de súdwestkant fan it plein. It gebou is it iennich oerbleaune gebou fan de midsiuwen fan it plein. It gebou waard it sit fan it stedsbestjoer en oant 1795 ek foan de Steaten fan Brabân. Yn 1830 wie it gebou de lokaasje fan it Foaariedich Bewâld nei de ûnôfhinklikens fan Belgje. It stedhûs, dy't boppe op syn toer bekroand wurdt mei in gouden stânbyld fan de aartsingel Michael, waard boud fan 1402 ôf. Mei de toer waard yn 1444 úteinset. Hy waard 96 meter heech, dochs stiet net alhiel yn it midden fan it gebou. It gebou is fersierd mei byldhouwurk.

Keningshûs/Breahûs (Maison du Roi/Broodhuis)

Yn de iere 13e iuw stie der op it plein in houten gebou dêr't bakkers harren brea ferkochten. Dy houten barak waard yn 1495 ferfongen troch in stiennen gebou, dêr't it bestjoer fan de hartoch fan Brabân yn fêstige waard. Dêrom waard it gebou doe it Hartochshûs {Midnederlânsk: 's Hertogenhuys) neamd waard, en doe't dyselde hartoch kenng fan Spanje waard, waard it it Keningshûs (Midnederlânsk: 's Conincxhuys). Under it bewâld fan keizer Karel V waard it gebou folslein ôfbrutsen en waard troch syn hofarsjitekt Antoon II Keldermans in nij gebou ûntwurpen yn flamboyante gotyk, te ferlykjen mei it hjoeddeistich gebou sûnder de tuorren en galeryen.

It Keningshûs waard weropboud nei't er skansearre rekke wie nei it Bombardemint op Brussel yn 1695. In twadde restauraasje folge yn 1767 doe't er in neoklassike portaal en in grut tek dêr't trije kowe-eachruten op befêstige waarden. Tusken 1874 en 1866 waard it gebou fannijs rekonstruearre yn syn hjoeddeistige neogoatyske foarm troch arsjitekt Victor Jamaer yn de styl fan syn master Eugène Viollet-le-Duc. Jamaer liet twa galeryen en in sintrale toer bouwe en fersierde de foargevels mei byldhouwurk en oare sierwurk. Oan de efterkant heakke er in fleugel yn mear sobere Flaamske Neorenêssânse-styl . It nije keningshûs waard yn 1896 offisjeel iepene. It ynterieur waard yn 1985 renovearre.

Yn it gebou is hjoed-de-dei it Stedsmuseum fan Brussel fêstige mei in weardefolle samling fan skilderings, retabels, wântapiten, byldhouwurk, sulverwurk en diggelguod dy't in mearsidich byld jouwe fan de skiednis fan Brussel.

Gildehûzen om it plein hinne

Plattegrûn fan de Grutte Merk mei de nûmering fan de hûzen

Nûmer	Frânske namme	Nederlânske namme	Fryske oersetting	Ornearre foar
1	Le Roi d'Espagne	Den Coninck van Spaigniën	De Kening fan Spanje	gilde fan de bakkers
2-3	La Brouette	Den Cruywagen	De Kroade	gilde fan de fetkeapers
4	Le Sac	Den Sack	De Pûde	gilde fan de kûpers en skrynmakkers
5	La Louve	Den Wolf	De Wolf	gilde fan de bôchsjitters
6	Le Cornette	Den Horen	De Hoarne	gilde fan de skippers
7	Le Renard	Den Vos	De Foks	gilde fan de kreamers
8	L'Étoille	De Sterre	De Stjer	hûs fan de amman
9	La Cygne	De Zwane	De Swan	gilde fan de slachters
10	L'Arbre d'Or	Den Gulden Boom	De Gouden Beam	gilde fan de brouwers
11	La Rose	De Roos	De Roas	priveehûs
12	La Mont Thabor	Den Berg Thabor	De Berch Tabor	priveehûs
12A	Maison d'Alsemberg/ Le Roi de Bavière	Huis van Alsemberg/ Koning van Beieren	Hûs fan Alsemberg/ Kening fan Beieren	priveehûs
13-19	Maison des Ducs de Brabant	Huis van de Hertogen van Brabant	Hús fan de Hartoggen fan Brabân	ferskate
13	La Renommée	De Faem	De Faam	priveehûs
14	L'Ermitage	De Cluyse	De Klûs	gilde fan flierkleedmakkers
15	La Fortune	De Fortuin	It Lok	gilde fan learloaiers
16	Le Moulin à Vent	De Windmolen	De Wynmûne	gilde fan mûnders
17	Le Pot d'Étain	De Tinnepot	De Tinnepot	gilde fan weinemakkers
18	La Colline	De Heuvel	De Heuvel	gilde fan byldhouwers
19	La Bourse	De Beurs	De Beurs	priveehûs
20	Le Cerf	Den Hert/ Het Heert	It Hart	priveehûs
21-22	Joseph et Anne	Joseph en Anna	Joazef en Anne	priveehûzen
23	L'Ange	Den Engel	De Ingel	priveehûs
24-25	La Chaloupe d'Or	Den Gulden Boot	De Gouden Boat	gilde fan kleanmakkers
26-27	Le Pigeon	De Duif	De Do	gilde fan skilders
28	Le Marchand d'Or/ Aux Armes de Brabant	De Gulden Koopman/ De Wapens van Brabant	De Gouden Keapman/ De Wapens fan Brabân	gilde fan smarders
34	Le Heaume	De Helm	De Helm	priveehûs
35	Le Paon	Den Pauw	De Pau	priveehûs
36-37	Le Petit Renard/ Le Samaritain en Le Chêne	't Voske/ De Samaritaen en Den Eycke	De Lytse Foks/De Samaritaan en De Iik	priveehûzen
38	Sainte-Barbe	Sint-Barbara	Sint Barbara	priveehûs
39	L'Âne	Den Ezel	De Ezel	priveehûs

Galery

Fan rjochts nei lofts: Den Coninck van Spaigniën, Den Cruywagen, Den Sack, Den Wolf, Den Horen en Den Vos
Fan rjochts nei lofts: De Sterre, De Zwane, Den Gulden Boom, De Roos en Den Berg Thabor
Hûzen fan de Hartoggen fan Brabân
Fan rjochts nei lofts: Den Hert, Joseph en Anna, Den Engel, Den Gulden Boot, De Duif en De Gulden Koopman
Fan rjochts nei lofts: De Helm, Den Pauw, 't Voske, Den Eycke, Sint-Barbara en Den Ezel