Dize

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Grûndize yn East-Fryslân by Moordorf.

Dize is in waarferskynsel wêrby't lytse wetterdrippen yn de loft hingje as in aerosol, wat it sicht minder makket.

Klassifikaasje[bewurkje seksje | edit source]

Dize yn de bergen fan Sintraal-Switserlân. De bergen stekke mei de toppen boppe de dize út.

Yn de meteorology wurdt dize yn kategoryen ûnderferdield nei it tal meters sicht dat der is:

  • Tige tichte dize – it sicht minder as 50 meter.
  • Tichte dize – it sicht minder as 200 meter.
  • Dize – sicht minder as 1000 meter.
  • Damp – Sicht mear as 1000 meter.

Untstean[bewurkje seksje | edit source]

Dize foarmet har troch it ôfkuoljen fan tige fochtige lucht oant (ûnder) it daupunt. It ûntstiet as it ferskil tusken dizze twa minder as 2,5°C is. Of troch it mingen fa kâlde mei waarme fochtige lucht. Dizze foarming fan dize hinget ôf fan in heule rige faktoaren, bygelyks loftfersmoarging, begroeiïng, reliëf en de tichtens fan iepen wetter.

Dize begjint te ûntstean as wetterdau kondinsearret nei floeistofdrippen yn de loft. Of krekt oarsom, troch it ferdampen fan wetter of by sublimaasje fan iis. Dize ûntstiet faak (lang net altyd en ek wol by oare omstannichheden) by in relative loftfochtigens fan hast 100%. Dize kin ûntstean troch ôfkuoljen rûn de sinneûndergong of faak pas tsjin sinneopkomst en foarmet har it earst boppe in lân, wierskynlik yn de omjouwing fan in sleat dêr’t de loft fochtich is. De earste dize sjogge wy dus meastal lâns de diken en dizebanken dy’t de wei opdriuwe losse dêr earst op troch de loftbeweging en waarmte fan it ferkear. De dizefrije tunnel kin op guon plakken in skoftke stânhâlde, mar op oare plakken hingje de banken fuort oer de wei. Benammen sa’n situaasje, mei grutte ferskillen yn sicht, is gefaarlik foar it ferkear dat pas yn de dize snelheid minderet.

Soarten dize[bewurkje seksje | edit source]

In foto wêrop goed te sjen is hoe't dize it sicht feroaret.

Der binne tal fan soarten dize. De nammen dy’t de meteorology oan de soarten dize jout ferriede faak al heulwat.

Grûndize[bewurkje seksje | edit source]

Grûndize is leechhingjende dize, ûnder eachhichte. Dizze foarm fan dize ûntstiet faak omdat de temperatuer oan de grûn leger is as op eachhichte wêrtroch't der hjir gauwer dize ûntstiet.

Dizebanken[bewurkje seksje | edit source]

In dizebank is krekt ûntsteane dize dy’t troch swakke wyn fan plak feroaret en hjirtroch gjin gehiel foarmet. It sicht yn in gebiet mei dizebanken feroaret dêrom gau. Dit kin tige gefaarlik wêze foar it ferkear, omdat it net te dwaan is om te foarspellen wêr't dizze dizebanken opdûke kinne. Yn it noarden en easten fan Nederlân wurde se ek wol Wite wiven neamd.

Strielingsdize[bewurkje seksje | edit source]

Foto fan de Oberfallenberch yn Eastenryk ôf oer de mei dize bedekte Ryndelte yn Switserlân.

Strielingsdize is dize dy’t har foarmet boppe it ierdoerflak troch útstrieling by helder waar, wêrby't nei sinneûndergong it ierdoerflak ôfkuollet. De dize foarmet dan as der ek noch net safolle wyn stiet om de kâlde loftlaach boppe de grûn te mingen mei hegere, waarmere lagen en de loft safolle wetterdau hat dat it daupunt te boppe giet.

Boppe in bygelyks heljend stik lân streamt de kâldere en swierdere lucht yn de rjochting fan in sleat, wêr’t troch de ferminging mei fochtige lucht sleatdize ûntstiet. De pleatslike dize wreidet har meastal gau út, wêrtroch't de foar it ferkear sa gefaarlike dizebanken ûntsteane.

Ek boppe in pak snie kin by lege temperatueren tsjin sinneûndergong strielingsdize ûntstean, dy’t tige ticht wurde kin en it sicht pleatslik ta wol minder as 10 meter beheine kin. Troch oanfriezing fan wiete stikken dyk kin it boppedat tige glêd wurde, sadat it foar it ferkear gefaarlik wurdt.

Adfeksjedize[bewurkje seksje | edit source]

Adfeksje dize ûntstiet by de oanfier fan relatyf waarme lucht boppe in kâlder oerflak. De waarme lucht wurdt ôfkuolle troch it oerflak. As de waarme lucht in protte focht yn him hat, wurdt de lucht sêde en kondinsearret dan ta dize. Yn de winter komt dizze dizesoart faak foar, as der troch in westenwyn fochtige waarme lucht fan see oanfiert wurdt dy’t oer it kâlde lân lûkt.

Seedize[bewurkje seksje | edit source]

Seedize ûntstiet boppe see as waarme lucht yn kontakt komt mei in kâlde see. Dize ûntstiet boppe see as kâlde loft oer relatyf waarm seewetter streamt of wannear't waarme loft yn oanrekking komt mei in kâlde see.

Reindize[bewurkje seksje | edit source]

De Golden Gate Brêge yn San Fransico stekt mei de pylders boppe de dize út.

Reindize ûntstiet as it reint út waarmere loft dy’t op in hichte yn de atmosfear oanfierd wurdt, wylst it oan it ierdoerflak noch kâld is. De waarmere rein falt dan troch de kâlde loft wêryn't him dize foarmet. Reindize ûntstiet ek nei in dikke reinbuoi de sinne trochbrekt en der net safolle wyn stiet. Yn it felle sinneljocht sjogge wy dan de damp fan strjitten en dakken ôfkomme.

Beferzen dize[bewurkje seksje | edit source]

Beferzen of oanferzen dize is gewoane dize dy't troch de temperatuer fan de ûndergrûn, sa kâld is dat it fuort oan de grûn fêst friest. Dit kin tige gefaarlik wêze foar it ferkear, omdat de temperatuer oan de grûn leger is as op eachhichte. De temperatuer op eachhichte kin in feilige 3 °C wêze, wylst it oan de grûn ûnder de 0 °C is. As dit ferskynsel goed te sjen is op oare foarwerpen neame wy it rûge ryp.

Iisdize[bewurkje seksje | edit source]

Iisdize ûntstiet as de loft sa kâld is dat de dize net út focht bestiet, mar út iiskristallen.

Yndustryiele dize[bewurkje seksje | edit source]

Foar dize binne kondinsaasjekearnen nedich, lytse fêste of floeibere dieltsjes wêryn't it wetter har hechte kin sadat drippen ûntsteane. Kondinsaasjekearnen binne bygelyks sâltkristallen boppe see of stof yn de loft. Dizze stof komt faak fan yndustry of ferkear. Yn gebieten mei in smoarge loft foarmet de dize har makliker as yn skjinne loft. Mei de jierwikseling kinne krûddampen fan fjoerwurk dizze foarm fan dize wol wat helpe.

Dizemjittings[bewurkje seksje | edit source]

Dize soarget yn it ferkear foar gefaarlike situaasjes trochdat it sicht minder wurdt.

It sicht troch de dize hinne wurdt mjitten mei de help fan in transmissometer. Dit bestiet út in lampe, dy’t in smelle ljochtbondel rjochtet op in fotosel. By dize wurdt it ljocht troch de wetterdrippen ferspraat, wêrtroch't de fotosel op ienige ôfstân fan de lampe minder ljocht krijt. Hoe minder ljocht der oerbliuwt hoe tichter de dize en hoe minder it sicht is. De mannichte ûntfongen ljocht is dus de maat foar it sicht.

Gefaar[bewurkje seksje | edit source]

Dize kin tige gefaarlik wêze. In protte auto-ûngelokken barre troch dize. De gefolgen hjirfan wurde faak noch minder omdat troch it minne sicht it ûngefal net goed te sjen is, wêrtroch't it gefaar op keatlingbotsings grut is.

Ek de kwaliteit fan de loft kin bot efterút gean. Trochdat de dize leech hinget, kinne gigtige gassen fan auto’s en fabriken net omheech komme en bliuwt it op in leech nivo hingjen.