Ferskil tusken ferzjes fan "Magma (stiente)"

Springe nei navigaasje Springe nei sykjen
wurkleas
(wurkleas)
[[Ofbyld:Aa large.jpg|thumb|''Magma'']]
[[Ofbyld:Hackert, Der Ausbruch des Vesuv im Jahre 1774, 1774.jpg|thumb|''Magma streamt as [[lava]] út by de [[fulkaanútbarsting|útbarsting]] fan de [[Vesuvius (fulkaan)|Vesuvius]] yn 1774. [[Oaljeferve]] troch de DútseDútske lânskipsskilder [[Jacob Philipp Hackert]] (1737-1807).]]
'''Magma''' is it floeibere stiente dat ûnder it ierdoerflak fan it oerflak fan in oare [[ierdske planeet]] sit. De measte magma's yn de Ierde binne komplekse [[silika]]-oplossings mei (ornaris) [[temperatuer|temperatueren]] tusken de 650 [[Celsius|°C]] en 1200 °C. As magma stjurret ûntstiet [[stjurringsstiente]]. As magma oan it oerflak omheech komt wurdt it raande stiente gjin magma mar [[lava]] neamd.
 
== Eigenskippen ==
[[Ofbyld:Viscosity of magma NL.svg|thumb|350px|''De [[fiskoasiteitfiskositeit]] fan [[wetter]]leas ("droech") magma by ferskillende temperatuer en komposysje. Op de horizontale as stiet it massapersintaazje SiO<sub>2</sub>; op de ferticalefertikale as ([[logaritme|logaritmysk]]) de fiskoasiteitfiskositeit (η).<ref>Hess (1989)</ref>'']]
Magma bestiet meastal út floeibere silika mei dêryn oploste [[ion (dieltsje)|ioanen]] fan [[alkalimetaal|alkalimetalen]] (llykas natrium en kalium), [[ierdalkalimetaal|ierdalkalimetalen]] (lykas magnesium en kkalsium) en izer. Magma's wurde krektas lava's ferdield nei [[pH|soergraad]], fan [[felsysk]] ([[soer (gemy)|soer]]) oant [[mafysk]] ([[base (skiekunde)|basysk]). De pH fan in raand stiente hinget ôf fan it persintaazje raande silika.
 
It silikaat-ion foarmet op molekulêre skeal in [[tetraëder]], wêrby't in [[silisium]]-ion omringeomjûn wurdt troch fjouwer [[Okside|soerstof-ioanen]]. Yn silikaten mei in heech gehalte oan SiO<sub>2</sub> zullensille de tetraëders ketenskeatlings foarmje, wêrby't ien of meardere soerstof-ioanen op de hoeken fan de tetraëders dield wurde. Yn in magma sitte de tetraëders fansels net fêst, mar de molekulêre struktuer yn de raan komt ticht by de struktuer fan fêste stoffen mei fergelykbere gearstalling, as de temperatuer oant flak boppe it raanpunt sakket. Yn in relatyf koel magma foarmje de silika-tetraëders dêrom faak losse binings. Yn in mafysker magma sit minder silika as yn in felsysker magma, sadat de silika-tetraëders faker los lizze. Dit makket in felsysk magma [[viscositeitfiskositeit|viskeuzerfiskeuzer (stroperigersjerperiger)]] danas mafysk magma; en relatyf koel magma sjerperiger as relatyf hjit magma. As de earste mineralen útkristallisearje, ûntstiet in mingsel ganfan magma en kristallen, dat him noch sjerperiger gedraacht.<ref name="winter46">Winter (2001), p 46</ref>
 
Net allinnich it persintaazje silika hat ynfloed op de fiskoasiteitfiskositeit. [[Wetter|Water (H<sub>2</sub>O)]] en de ioanen fan [[alkalimetaal|alkalimetalen]] kinne yn it magma ek biningen oangean mei silika-tetraëders. Magma dat ryk is oan dizze bestândielen is, is dêrom relatyf minder fiskeus.<ref name="winter46"/>
{{wurk}}
 
De fiskoasiteitfiskositeit fan magma hat grutte ynfloed op de wize wêrophoe't it [[yntrúzje|yntrudearje]] kin of útfloeie kin obyby in erupsje. Fiskeus felsysk magma (mei hege konsintraasjes silika) beweecht traach en sjerperich. Wetter en gassen (volatiles) diedy't bijby hetit omhoogkomenomheechkommen vrijkomenfrijkomme alstroch gevolgit vanôfnimmen het afnemen vanfan de druk, kunnenkinne moeilijkerminder ontsnappenmaklik uitûntsnappe hetút gesmoltenit gesteenteraande stiente. Daardoor doen zich explosieve eruptiesDêrtoch voorûntsteane zoalseksplosive daterupsjes gebeurtlykas bijby [[stratovulkanenstratofulkanen]]. OverOer hetit algemeengeneraal verlooptferrint eenin eruptieerupsje rustigerrêstiger naarmatenei hetgelang it magma mafischermafysker is.
 
== Eigenskippen fan de ferskillende magma's: ==
 
:''Ultramafysk magma''
::Fe-Mg >8% tot 32% MgO
::Temperatuer: oant 1500 °C
::FiskoasiteitFiskositeit: leech oan tige leech
::Erupsjes: rêstich
::Fynplakken: [[diverginte plaatgrins|divergearjende plaatrânen]], [[hotspot (geology)|hot spots]] en [[konverginte plaatgrins|konvergearjende plaatrânen]]. [[Pikryt]]en en [[boninyt]]en wurde fûn yn saneamde ''[[back-arc basin]]s'', gebieten efter subduksjesônes, dêr't [[oseanyske koarste]] raant yn in wetterrike omjouwing. [[Komatiyt]] en oare ultramafyske lava's waarden foarme by in hegere geotermyske gradiïnt (de temperatueren yn de ierdkoarste leinen eartiids heger) en foar safier bekend is wurde dizze stienten tsjintwurdich netmearnet mear foarme.
 
De temperatuer yn de mantel is tsjintwurdich net heech genôch om magma fan dizze gearstalling te produsearjen. Dat komatiïten fûn waarden is in belangrike reden wêrom't oannomd wurdt dat de mantel eartiids folle hjitter wie.
::Fe-Mg ~4%
::Temperatuer: oant ~1200 °C
::FiskoasiteitFiskositeit: leech
::Erupsjes: rêstich
::Fynplakken: [[diverginte plaatgrins|divergearjende plaatrânen]], [[hotspot (geology)|hot spots]] en [[konverginte plaatgrins|konvergearjende plaatrânen]]. Magma mei de gearstalling fan [[Basalt (stiente)|basalt]] wurdt fûn yn gebieten dêr't oseanyske koarste raand wurdt; dizze koarste befeatbefet in soad izer.
 
:''Yntermediêr magma''
::Fe-Mg: ~2%
::Temperatuer: 700 °C
::Fiskoasiteit: hoogheech
::Erupsjes: eksplosyf
::Fynplakken: hot spots inyn [[continentalekontinintale korstkoarste]] ([[Yellowstone National Park]]); dit type magma is vooralbenammen te vindenfinen op plaatsenplakken waardêr't continentalekontininale korstkoarste smeltraant, omdat dezedizze korstkoarste groteút in hoeveelhedensoad silicasilika bevatbestiet.
 
== Sjoch ek ==
56.981

bewurkings

Navigaasjemenu