Poznań

	Poznań
	It renêssânse riedshûs op de Alde Merk.
	Symboalen
	Bestjoer
Lân	Poalen
Woiwodskip	Grut-Poalen
	Sifers
Ynwennertal	538.439 (2023)
Oerflak	261,91 km²
Befolkingsticht.	2.056 ynw./km²
Hichte	60 - 154 m
	Oar
Stifting	1253 (stedsrjochten)
Postkoade	60-001 oant 61-890
Netnûmer	+48 61
Tiidsône	UTC+1
Simmertiid	UTC+2
	Offisjele webside
	www.poznan.pl
	Kaart
	; Poznań yn Poalen ;

Poznań (útspr.: ['pɔznaɲ], likernôch: "poz-nanj"; foarhinne, Dútsk: Posen) is in stêd yn it westen fan Poalen. Der wenje likernôch 538.000 minsken (2023). De stêd leit oan 'e rivier de Warta. Poznań hat stedsrjochten sûnt 1253. Fan 1793 oant 1918 hearde de stêd by Prusen, tusken 1939-1945 by it Tredde Ryk; yn dy tiid hie it de Dútske namme Posen.

Skiednis

Poznań is ien fan 'e âldste stêden fan Poalen. Op it Katedraaleilân (Ostrów Tumski) waard yn 'e 10e iuw ien fan 'e wichtichste burchten fan 'e earste Poalske foarsten boud. Yn it jier 966 liet hartoch Mieszko I him hjir dope, wat as it begjin fan 'e Poalske steat en it kristendom yn it lân beskôge wurdt. De katedraal fan Poznań, boud yn 968, is de âldste fan Poalen en de earste keningen lizze hjir begroeven. Yn 1253 krige de stêd offisjeel stedsrjochten op 'e lofterigge fan 'e Warta, dêr't de hjoeddeiske Alde Merk leit.

Yn 'e 18e iuw rekke de stêd troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en pestepidemyen slim yn it neigean. De stêd ferlear yn dy tiid in grut part fan 'e befolking.

De Prusyske tiid en de Earste Wrâldkriich

Nei de Twadde Poalske Dieling yn 1793 kaam Poznań ûnder bestjoer fan Prusen. De Dútsers makken fan 'e stêd in wichtige militêre fêsting (Festung Posen). Om it Poalske karakter te ûnderdrukken, liet de Dútske keizer Wilhelm II oan 'e begjin fan 'e 20e iuw it Keizerlik Slot bouwe. Yn 'e Earste Wrâldkriich bleau de stêd foar it grutste part bûten it direkte geweld, mar nei de Dútske kapitulaasje yn 1918 briek de Grut-Poalske Opstân út. De ynwenners fan Poznań ferdreaune de Dútske troepen, wêrtroch't de stêd yn 1919 wer ûnderdiel waard fan it nije ûnôfhinklike Poalen.

De Twadde Wrâldkriich

Yn 1939 waard Poznań op 'e nij beset troch Nazy-Dútslân en anneksearre as haadstêd fan 'e saneamde Reichsgau Wartheland. De Dútsers woene de stêd folslein germanisearje; tûzenen Poalen waarden ferballe of fermoarde yn it beruchte Fort VII, it earste konsintraasjekamp op Poalske grûn. Oan it ein fan 'e oarloch, yn febrewaris 1945, waard der fûleindich fochten om 'e stêd tusken it Reade Leger en de Dútsers. Benammen de Sitadel en de Alde Merk waarden dêrby swier skansearre.

De Opstân fan 1956

Under it kommunistyske regime wie Poznań yn juni 1956 it toaniel fan 'e earste massale opstân tsjin it bewâld yn Poalen. Wat begon as in staking fan arbeiders út de Cegielski-fabriken foar "Brea en Frijheid", rûn út op bloedige strjitgefjochten. De opstân waard mei tanks ûnderdrukt, wêrby't tsientallen minsken om it libben kamen. Dochs wie dit in krúsjaal kearpunt dat it paad foar lettere herfoarmingen en de oprjochting fan 'e fakbûn Solidarność yn 'e jierren 1980 frijmakke.

Ynwennertal

Befolkingsûntwikkeling fan Poznań (1600–2023)
Jier	1600	1733	1816	1848	1871	1900	1910	1939
Ynwennertal	20.000	4.000	23.900	42.800	56.331	117.014	156.691	274.155
Groei	—	-80,0%	+497,5%	+79,1%	+31,6%	+107,7%	+33,9%	+75,0%
Jier	1946	1960	1980	1990	2000	2010	2023
Ynwennertal	267.978	408.100	552.900	590.101	574.896	551.627	538.433
Groei	-2,3%	+52,3%	+35,5%	+6,7%	-2,6%	-4,1%	-2,4%

It besjen wurdich

De Alde Merk en it Riedshûs

De Alde Merk (Stary Rynek) is ien fan 'e moaiste pleinen yn Jeropa. It plein wurdt dominearre troch it riedshûs (Ratusz), in masterwurk fan 'e renêssânse-arsjitektuer. Alle dagen om 12.00 oere middeis lûkt in grutte kloft minsken nei de toer om de ferneamde Geitsjes fan Poznań te sjen; twa metalen geitebokjes dy't boppe de klok tefoaren komme en de koppen tolve kear tsjininoar oan stjitte. Om it riedshûs hinne steane de kleurige keaplju-huzen mei bôge-gongen, dy't nei de Twadde Wrâldkriich sekuer yn harren âlde gloarje weropboud binne.

Katedraaleilân (Ostrów Tumski)

Op it Katedraaleilân tusken de rivier de Warta en de Cybina, leit de oarsprong fan 'e Poalske steat. De Sint-Petrus-en-Pauluskatedraal is de âldste katedraal fan it lân. In hichtepunt yn 'e katedraal is de "Gouden Kapel", dêr't de earste Poalske foarsten, Mieszko I en kening Bolesław de Moedige, begroeven lizze. Flakby de katedraal stiet Brama Poznania, in modern en ynteraktyf museum dat de besiker oer glêzen brêgen en multymedia troch de iere skiednis fan Poalen liedt.

Keizerlik Slot en Prusysk Erfskip

In opfallend monumint yn 'e stêd is it Keizerlik Slot (Zamek Cesarski). Hoewol't it der útsjocht as in midsiuwske fêsting, waard it tusken 1905 en 1910 boud foar de Dútske keizer Wilhelm II. It is ien fan 'e lêste grutte paleisbouprojekten yn Jeropa. Hjoed-de-dei tsjinnet it as in kultureel sintrum, mar de spoaren fan 'e Dútske en letter de nazy-skiednis binne yn it gebou noch altyd sichtber.

Ferkear

De stêd beskikt oer it ynternasjonale fleanfjild Poznań-Ławica, dat mar sân kilometer fan it sintrum leit. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt regele troch in modern tram- en busnetwurk, mei de PST (Poznański Szybki Tramwaj), in flugge tramferbining dy't it noarden fan 'e stêd oer in aparte baan mei it sintrum ferbynt. It haadstasjon Poznań Główny is ien fan 'e wichtichste spoarknooppunten op 'e rûte tusken Berlyn en Warsjau.

Sport

Op it mêd fan sport is Poznań de stêd fan Lech Poznań, ien fan 'e meast súksesfolle fuotbalklups fan Poalen. De fans fan 'e klup binne ynternasjonaal bekend om harren unike manier fan jûchhei roppen. De wedstriden wurde yn it moderne Enea Stadion spile. Njonken it fuotbal is de stêd in sintrum foar de wettersport; de Maltamar jildt as ien fan 'e bêste lokaasjes foar ynternasjonale roei- en kanowedstriden