Nutekreaker (ark)

In nutekraker is in stik (húshâldlik) ark om nuten mei iepen te meitsjen sadat de ynhâld iten wurde kin. In nutekreaker wurket meastentiids neffens it hevelpealprinsipe, mar der binne ek guons dy't mei moeren as in bankskroef (oandraaiend) kreakje.

Funksjes

Nuten waarden eartiids iepene mei in hammer en in ambyld, faaks makke fan stien. Guon nuten, lykas wâlnuten, kinne ek mei de hân iepene wurde, troch de nút yn 'e palm fan 'e hân te hâlden en druk út te oefenjen mei de oare palm of tomme, of troch in oare nút te brûken.

Fabrikanten produsearje moderne funksjonele nutekreakers dy't meastal wat op in tange lykje, mar mei it draaipunt oan de útein foarby de nút, ynstee fan yn’e midden. Dy wurde ek brûkt om de skulpen fan kraben en kreeften te kreakjen, sadat it fleis binnenyn iten wurde kin. Knierjende hevelpealnutekreakers, faaks in 'pear nutekreakers' neamd, waarden nei alle gedachten útfûn yn it âlde Grikelân en ûntwikkele yn de 4e iuw f.Kr. It wurd neamd troch Aristoteles. Yn Europa fan de 14e ieu waard al oer nutekrakers skreaun yn Ingelân, ûnder oaren yn de Canterbury Tales en yn Frankryk. In frijwat dekoratyf brûnzen model út om 300 f.Kr. waard fûn yn in grêf by Taranto. De legere klassen, dy't sok ark hiene, brûkten in stien, in hammer of harren tosken. Leonardo da Vinci soe ek wurke ha oan in apparaat om nuten te kreakjen. Hy ûntwikkele yn elk gefal in draaibank foar it draaien fan houten figueren. Der wiene al yn de 16e iuw oanwizings fan figuerlike nutekrakers. Kening Hindrik VIII fan Ingelân joech syn twadde frou Anna Boleyn in yngewikkeld sniene knaap. Yn dit ferbân beskriuwt Jacob Grimm dat nutekreaker-figueren har ûntjoegen út ôfgodsfigueren om hûsgeasten del te bêdzjen.

Alternative ûntwerpen

Yn 'e 17e ieu waarden skroefnutekreakers yntrodusearre dy't mear stadichoan druk op de dop setten, guon as in bankskroef. De nutekreaker mei fearferbining waard yn 1913 patintearre troch Henry Quackenbush. In rattelûntwerp, fergelykber mei in autokrik, dy't de druk op 'e dop stadichoan fergruttet om skea oan 'e binnenkant te foarkommen, wurdt brûkt troch de Crackerjack, patintearre yn 1947 troch Cuthbert Leslie Rimes fan Morley, Leeds en tentoansteld op it Festival fan Brittanje. Nuten mei dop binne noch populêr yn Sina, dêr't in kaaiapparaat stutsen wurdt yn 'e barst fan walnuten, pekans en macadamnuten en draaid om de dop te iepenjen. Skroefnutekreakers wurde noch altyd gewoan brûkt om macadamnuten te kreakjen, om't dy doppen te hurd binne foar in gewoane nutekreaker.

In skroefnutekreaker
skroefnutekreaker
mei in hendel
Moderne skroefnutekreaker foar macadamnuten
Aluminium kreaker
pinangskjirre

Dekoraasje

In typyske nutekreaker út it Ertsberchtme, sa’t dy midden achttjinde iuw makke waard

De houten figueren waarden oarspronklik Nussbeisser neamd en wiene bedoeld foar de hannel.

Nutekrakers yn 'e foarm fan houtfykwurk besteane al sûnt de 15e iuw. Dizze figueren wurde ophongen foar dekoraasje yn de krysttiid. Figurative nutekrakers binne in symboal fan gelok yn Dútslân en in folksferhaal fertelt dat in poppespiler in nutekraker-útdaging wûn troch in marionet te meitsjen mei in mûle as hefboom om de nuten te kreakjen. Dizze nutekrakers ferbylden in persoan mei in grutte mûle dy't de betsjinner iepenet troch in hefboom oan 'e efterside fan it byldsje op te tillen. Oarspronklik koe men in nút yn de mûle mei de grutte tosken stekke, nei ûnderen drukke en dêrmei de nút kreakje. Moderne nutekrakers yn dizze styl tsjinje benammen bedoeld foar dekoraasje, benammen yn 'e krysttiid, in seizoen wêrfan't se al lang in tradisjoneel symboal binne. It ballet De Nutekreaker fan Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, basearre op in ferhaal fan E.T.A. Hoffmann, ûntlient syn namme oan dizze feestlike fakânsjedekoraasje.

De populêrste figueren fan 'e 'hevelpealmannen' wiene gendarmes, soldaten en keningen. Om 1870 hinne makke Friedrich Wilhelm Füchtner de earste nutekreaker yn de foarm en kleureskema fan it Ertsberchtme dat wy hjoed de dei kenne. De figueren mei de mânske mûlen wiene bedoeld om respekt op te wekken. It faak grimmitige uterlik fan 'e nutekreakergesichten docht tinken oan 'e autoriteiten fan 'e tiid (boskwachter, gendarme, kening, huzaren, ensfh.). Nutekreakers waarden ek wolris makke as karikatueren. Bygelyks, nei de Slach by Leipzig waard Napoleon ôfbylde as in nutekreaker, en letter waard Bismarck ek ôfbylde. De kleurich beskildere figueren wiene fansels ek populêr by bern; Se waarden ferkocht op krystmerken en waarden yn de 19e iuw ek as berneboartersguod beskôge. Mar de funksjonele nutekraker waard ek ûntdutsen troch ûntwerpers, bygelyks yn de Art Nouveau-faze.

In ûngefear 35 sm hege nutekraker fan dit type wurdt makke yn likernôch 130 hannelings en kin bestean út maksimaal 60 losse ûnderdielen. Der wurdt benammen spjirre- of boekehout brûkt en materialen lykas bûnt, boarstelhierren, lear, stof, koarden en felle kleuren brûkt foar dekoraasje.

Oarsprong

De bloeitiid fan de artistike nutekreakerfigueren begûn yn de 18e iuw, doe't se foar it earst útsnien waarden yn Val Gardena en Oberammergau. Yn Súd-Tirol waarden benammen grappige personaazjes makke fan minsken, yn Beieren oriïntaalske figueren. Fanút Sonneberg yn Thüringen kamen yn 1735 houten nutekreakers op de merk. Njonken de Sonneberg ruter waard de Sonneberg nutekreaker in symboalyske figuer fan 'e wrâldboartersguodstêd oant de jierren 1920.

Nei't de mynbou yn de 19e iuw stoppe wie, sochten de minsken yn it Ertsberchtme benammen yn de saneamde boartersguodtrijehoek tusken Seiffen, Drebach, Olbernhau en Neuhausen/Ertzberchtme nei nije boarnen fan ynkommen. Se konsintrearren har benammen op houtdraaien en de produksje fan dekorative foarwerpen fan hout, lykas stuollen en meubels, en ek de produksje fan houten boartersguod en finsterfigueren, lykas ingels en mynwurkers, kearsbôgen, smokers en nutekreakers.

Dekorative nutekreakers waarden nei de Twadde Wrâldoarloch populêr yn 'e Feriene Steaten, nei de earste Amerikaanske produksje fan it ballet The Nutcracker yn 1940 en de Amerikaanske soldaten de popkes seagen yn 'e oarloch. Yn 'e Feriene Steaten binne in pear fan 'e dekorative nutekreakers noch funksjoneel, hoewol djoere wurkûntwerpen noch te krijen binne. In protte Dútske houtwurkers sieten nei de ein fan de oarloch yn it Ertsberchtme, yn de Sovjetsône, en se produsearren ûntwerpen fan minne kwaliteit foar de Amerikaanske merk yn de massa. Meidat der mear doppe nuten te keap kamen waard needsaak foar funksjonaliteit ek minder. Nei de jierren '80 namen Sineeske en Taiwaneeske ymporten dy't tradisjonele Dútske ûntwerpen kopiearren oer. It nijmakke "Beierske doarp" fan Leavenworth, Washington, hat in Nutekreakermuseum. In protte oare materialen wurde ek brûkt foar it meitsjen fan fersierde nutekrakers, lykas porslein, sulver en messing; Foarbylden binne te sjen yn it museum. De United States Postal Service (USPS) joech yn oktober 2008 fjouwer postsegels út mei op maat makke nutekreakers makke troch Glenn Crider út Richmond, Virginia.

Krystmerken

Reuseftige nutekreakers steane op krystmerken as dekorative eleminten. De grutst bekende nutekreaker op de krystmerken wie lange tiid oant 2017 in 6 meter heech eksimplaar op de krystmerk fan Osnabrück. Sûnt novimber 2017 wurdt dy oertroffen troch in 7,60 m heech eksimplaar op de Centro krystmerk yn Oberhausen. De grutste nutekreaker fan 'e wrâld is de ridder Borso fan Riesenburg, dy't 10,10 m heech is en 3.285 kilogram waacht en foar it Nutekreakermuseum yn Neuhausen stiet.

Nutekreakers op in krystmerk
Krystdekoraasje yn Singapore
Orizjinele nutekreakers yn it Nutekreakermuseum yn Neuhausen
Nutekreakermuseum
Nutekreaker en de Mûzekening
Yllustraasjes út it boek fan E. T. A. Hoffmann - Louskáček

Nutekreakers yn literatuer en op it poadium

De Nutekreaker krige literêre bekendheid troch it krystmearke Nutekreaker en de Mûzekening, dat E.T.A. Hoffmann yn 1816 skreau. De figuer wie in huzaar: 'Hy droech in tige moaie, glânzjende poarperen huzarejas mei in protte wite fiters en knopen, deselde broek en de moaiste learzens dy't oait oan 'e fuotten fan in offisier kommen wiene.'

In krystferhaal Smoarge Piter fan Heinrich Hoffmann, dat er yn 1851 skreau ûnder de titel Kening Nutekreaker en earme Reinhold, is net goed bekend. Hoffmann hie earder de personaazjes út it Ertsberchtme kocht dy't yn dit boek steane en troch him tekene waarden as eksposysjeobjekten op de Krystmerk fan Neurenberg. It titelpersonaazje is in grutske kening dy't him foarstelt mei de wurden: 'Kening Nutekreaker, sa hjit ik, hurde nuten, ik byt se. Ik slok de swiete pitten fleurich troch, mar ik smyt de skulpen leavver nei oaren om't ik kening bin.' It ferhaal befettet ek in parody op it Keizerlike Folksliet, dat it wurk in tydlik publikaasjeferbod oplevere.

Op 6 desimber 1892 gie it ballet De Nutekreaker fan Pjotr Tsjaikovski yn premiêre yn Sint Petersburg. De literêre boarne is wer ETA Hoffmann syn Nutekreaker en en de Mûzekening.

Ferskaat

Op 29 augustus 2021 fleach de reizgjende Nutekreaker Wilhelm mei de befoarriedingsflecht nei it Internasjonaal Romte Stasjon Dragon CRS-23- yn de bagaazje fan ESA-astronaut Matthias Maurer.
De reizgjende nutekreaker reizget sûnt 2016 as houten ambassadeur foar Chemnitz, de Kulturele Haadstêd fan Europa 2025.
Guon artysten, wêrûnder multy-ynstrumintalist Mike Oldfield, hawwe it lûd fan nutekrakers yn har muzyk opnommen.
In âld leauwe yn Maleisië yn Súdeast-Aazje stelt dat in areca-nutekreaker (kacip pinang) ûnder it kessen fan in poppe lein wurde kin om skea troch paranormale wêzens foar te kommen.
In protte bisten dopje nuten om se op te iten, en brûke dêr ark by. De kapusynaap is dêr in goed foarbyld fan. Papegaaien brûke har snaffels as natuerlike nutekreakers, lykas lytsere fûgels sied kreakje. Yn dit gefal is it draaipunt foar de moer oer, tichtby de kaak of bek.

Literatuer

Jacob Grimm: Dútske mytology diel 1 en 2. Werprintinge fan de 4e edysje. Fourier, Wiesbaden 2003.
Chemnitzer Berufsfachschule für Tourismus (Hrsg.): Nussknacker des Sächsischen Erzgebirges. Husum Verlag, Husum 1998, ISBN 978-3-88042-864-5

Wikimedia Commons

Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Nutekreaker fan Wikimedia Commons.