Katedraal

In katedraal (fan it Latynske cathedra, 'sit' of 'troan') is in tsjerkegebou dêr't de sit (cathedra) fan in biskop stiet. It is dêrmei de memmetsjerke fan in bisdom. Allinnich denominaasjes mei in biskoplike hierargy ha in katedraal. De oanwêzigens fan 'e cathedra is it iennige formele betingst om in tsjerke de titel 'katedraal' te jaan; de grutte of de arsjitektoanyske styl binne dêrby ûndergeskikt.

Histoarje en betsjutting

De term cathedra ferwiist nei de troan. Fanôf de troan oefenet in biskop syn gesach út. De cathedra stiet faak oan 'e sydkant fan it koar. Yn 'e iere kristlike tiid wie de biskop de sintrale figuer yn 'e stedsmienskip. De katedraal tsjinne dêrom net allinnich as godshûs, mar ek as it bestjoerlik en juridysk sintrum fan it bisdom.

Njonken de funksje as sintrum fan in bisdom ha in soad katedralen fanwegen de arsjitektoanyske wearde ek in toeristyske funksje. Faak binne katedralen iuwen âld en wurde se as in nasjonaal monumint erkend of sels wrâlderfgoed.

Arsjitektoanyske skaaimerken

Hoewol't in katedraal definiearre wurdt troch syn funksje, binne in soad katedralen yn in ymposante styl boud. In foarse tsjerke joech de stêd oansjen en de katedraalbou joech in wichtige bydrage oan 'e ûntwikkeling fan 'e arsjitektuer. Yn 'e goatyske tiid (12e oant 15e iuw) waarden katedralen heger en ljochter makke. De measte katedralen krigen in krúsfoarmige plattegrûn (latynsk krús) mei in eastlike oriïntaasje, wat de opstanning fan Kristus symbolisearret.

Roomsk-Katolike Tsjerke

Yn it roomsk-katolisisme is in bisdom net folslein sûnder in katedraal. Alle bisdommen hawwe ien katedraal dy't as wichtichste tsjerke fan in bisdom fungearret. Soms hat in bisdom in ko-katedraal, in twadde tsjerke dy't as katedraal fungearret. In ko-katedraal hat deselde status as in katedraal. In foarbyld is de Sint-Bonifatiustsjerke fan Ljouwert.

Anglikaanske Tsjerke

De Anglikaanske mienskip (lykas de Church of England) hat in sterke episkopale struktuer mei biskoppen. Hja hawwe dêrom ek katedralen, lykas de ferneamde katedraal fan Canterbury of St. Paul's Cathedral yn Londen.

Eastersk-Otterdokse Tsjerken

Yn 'e otterdokse tradysje (lykas de Gryksk-Otterdokse of Russysk-Otterdokse Tsjerke) wurdt de tsjerke fan 'e biskop ek in katedraal neamd. Soms wurdt dêr yn it Slavyske taalgebiet de term sobor foar brûkt, wat letterlik 'gearkomste' betsjut. Yn Eastersk-Otterdokse kleasters is de haadtsjerke in katolikon. Hoewol't de katolikon gjin suvere biskopstsjerke is, nimt it yn 'e praktyk faak in ferlykbere rol yn as it giet om de sintrale posysje yn 'e tsjerklike hierargy.

Ald-Katolike Tsjerke

De âldkatoliken ha lykas roomsk-katoliken in episkopale struktuer. Hja hawwe ek biskoppen en dêrmei ek harren eigen katedralen. Yn Nederlân is bygelyks de Sint-Gertrudiskatedraal yn Utert de sit fan 'e âldkatolike aartsbiskop fan Utert.

Guon Lutherske Tsjerken

Minder bekend is dat yn suver protestantske lannen lykas Sweden, Denemark, Noarwegen, Finlân en Estlân en Letlân de biskopstsjerken ek katedralen neamd wurde (bygelyks de Domtsjerke fan Uppsala yn Sweden). De sitewaasje yn Dútslân is wat oars as yn Skandinaavje. Yn Dútslân wurdt foar de term 'katedraal' faak it wurd Dom brûkt. In soad lutherske domtsjerken yn Dútslân binne gjin katedralen yn 'e krekte sin fan it wurd (as biskoplike sit), mar krigen dy namme troch de Reformaasje, wêrby't katolike haadtsjerken lutersk waarden. It wurd 'Dom' komt fan it Latynske domus (hûs), spesifyk domus dei (hûs fan God). Ek de dom fan Utert wie foar de Reformaasje in katedraal.

Yn Dútslân is in Dom net perfoarst in biskopstsjerke. In protte Dútske Doms binne histoaryske kapitteltsjerken (tsjerken ferbûn oan in kollegiaal kapittel) dy't nea in biskopstsjerke west hawwe.

Ferskil mei oare tsjerken

In parochytsjerke is in tsjerke foar de lokale mienskip sûnder biskopssit.
In basilyk is in earetitel dy't de paus oan in tsjerke jaan kin fanwegen de bysûndere histoaryske of spirituele betsjutting fan it gebou. In basilyk kin wol, mar hoecht net in katedraal te wêzen.
In kapitteltsjerke is in tsjerke dêr't in kapittel (in kolleezje fan geastliken) oan ferbûn is.