Ferskil tusken ferzjes fan "René Descartes"

Springe nei navigaasje Springe nei sykjen
L
Bot - derby: zh-yue:笛卡兒; tekstwiziging
L (Bot - derby: yo:René Descartes)
L (Bot - derby: zh-yue:笛卡兒; tekstwiziging)
[[Ofbyld:Jan Baptist Weenix - Portrait of René Descartes.jpg|thumb||right|300px|René Descartes]]
'''René Descartes''' ([[La Haye en Touraine]], [[31 maart]] [[1596]] – [[Stockholm]], [[11 febrewaris]] [[1650]]), yn it [[Latynsk]] '''Renatus Cartesius''', wie in [[Frankryk|Frânske]] [[filosoof]] en [[wiskunde|wiskundige]]. Ek levere hy bydragen oan de [[natuerkunde]] en [[fysiology]]. Descartes libbe op de ein fan in tiidrek. In tiid dy’t oant dan folslein dominearre waard troch de godstsjinst en de tsjerke. Doe't [[wittenskip]] net echt mocht. [[Humanisme|Humanisten]] lykas Descartes trochbrutsen dat en leinen in basis foar de wittenskip dat oant hjoed de dei wichtich bleaun is.
 
== Syn jonge jierren ==
Rene Descartes waard yn 1596 berne yn Touroine as soan fan in Frânske aadlike famylje. Fan 1604 oant 1612 krige hy wittenskiplike oplieding yn it [[jezuiten]]kolleezje fan La [[Fleche]]. Dat kolleezje wie better as de measte oare universiteiten yn Frankryk. Dôchs stoarte hy him yn it [[Parys|Paryske]]ke útgeanslibben fan dy tiid, dôchs koe him dat net echt boeie. Hy luts him werom om him alhiel te stoarten op de mjitkunde. Syn freonen ûntdutsen him en om dôchs yn rêst wurkje te kinnen naam hy tsjinst yn it leger. Nei eigen sizzen die hy dat om “ it grutte boek fan de wrâld kennen te learen” en net omdat hy him ferbûn fielde my ien fan de stridende partijen. As [[Katolisisme|katolyk]] Frânsman naam hy earst tsjinst yn it Nederlânske leger. Hy koe dêr twa jier yn alle rêst wurkje omdat der frede wie. Doe't de [[Tritichjierrige kriich]] útbruts naam hy tsjinst yn it [[Beieren|Beierske]] leger. Dêr belibbe hy de winter 1619 – 1620 dy’t hy letter yn syn boek "Dicours de la methode" beskreaun hat.
 
== Syn earste wurk ==
 
== Syn reizen ==
Yn de 20 jier dat hy yn [[Nederlân]] wenne makke hy mar inkele sakereizen nei Frankryk en ien nei [[Ingelân]]. Yn Nederlân bleau hy net sparre foar politike oanfallen. Dizze oanfallen kamen net út de hoeke fan de katoliken mar út dy fan de fanatike [[protestantisme|protestanten]]. Lokkich foar him koe hy alle kearen op beskerming rekkenje fan goeie freonen. Hy hie ferskillende kontakten wêrûnder de [[Kardinaal de Berulle]]. Dizze man moedige him oan om syn ideeën foar de filosofy út te wurkjen yn in systeem. In systeem dat it systeem fan [[Aristoteles]] ferfange koe. Yn [[1628]] fêstige hy him wer yn Nederlân. Hy hat yn ferskillende steden wenne, wêrûnder [[Frjentsjer]], [[Hurderwyk]], [[Dimter]], [[ Utert]], [[Leien]], [[Amersfoart]], [[Amsterdam]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Endegeast]], [[Oegstgeast]], [[Santpoarte]] en foar in langere tiid yn [[Egmond Binnen]].
 
Yn 1630 skreau hy him yn oan de [[Universiteit fan Leien]]. Hy kaam dêr yn kontakt mei [[Constantijn Huygens]]. Yn de simmer fan 1635 joech Descartes les yn filosofy yn Utert. Yn dat jier krige hy yn Amsterdam in dochter Francine by it tsjinstfamke Helene Jansdochter. Yn 1640 ferstoar it famke. Yn dy tiid hie hy spul mei de ferneamde [[Gisbertus Voetius]].
 
== De kartesiaanske twifel ==
De kartesiaanske twivel is metoadysk en net synysk. It is gjin twivel om de twivel, sy heft harsels op wannear't de twifel ûnterjocht is. Se is universeel omdat se alles wat yn twivel te lûken is, yn twivel lûkt. Dat besprekt Descartes yn syn boeken "Discours sur la methode" en "Meditaties". Alles wat betwivelber is wurdt as ûnseker beskôge, fan ús sintúchlike waarnimmings oant de wrâld dêr't wy yn libje. Sels oan de sekerheden yn de wiskunde begjint hy te twiveljen. Dat lêste soe barre troch in kwea genius dy’t ús besiket te betiizjen mei alles wat wy tinke. Troch dy twivel is der ien wissichheid en dat is nammenlik de wissichheid dat we twivelje. Jo kinne oan alles twivelje útsein dat we twivelje en dus tinke. Dêr leit Descartes út ôf “ik tink dus ik bin”. Dat is ien fan de aksioma’s fan syn filosofy. Soks is neffens him in absolute wissichheid dy’t stân hâldt tsjin de meast radikale twivel. Dizze stelling is sa wis dat we oare stellingen deroan hifkje kinne op harren wierheid. As oare wierheden like evidint binne as “ik tink dus ik bin” kin men se dus ek as wier beskôgje. De fraach dy’t hjir op folget: hokker ideeën binne krekt sa evidint. Neffens Descartes binne dat net de ideeën dy’t troch ús sintugen by ús opkomme, dy kinne ús ommers misliede en ek net de ideeën dy’t wy ús ynbyldzje mar wol de ideeën dy’t oanberne binne.
 
== It godsbewiis fan Descartes ==
It bestean fan in wiereftige god is Descartes syn twadde bewiis. Dizze wissichheid is ôflaat út it earste. Syn redenearring giet sa: it giet om in idee fan in ûneinich folmakke eat. Sels binne wy mar einich en ûnfolmakke wezens. Us tinken is ûnfolmakke omdat it in einich tinken is. Unfolmakke en einigjend is pas merkber tsjinoer in folmakke en ûneinich eat. Wat net folmakke gewaarwurde is in mooglikheid om it folmakke te kennen. It idee fan it folmakke kin net lâns ús sintugen by ús opkomd wêze, men hat it ommers noch nea sjoen. Dat idee is ek net ynbylde omdat it ús ûnfolmakke en einigjend kinne wy gjin folmakke eat meitsje. Sadwaande moat it idee fan it folmakke oanberne wêze. Mar hoe kin no in einich tinker in ûneinich idee hawwe. Hjirop antwurde Descartes: de oarsaak fan dit folmakke idee yn ús moat in útwindige, folmakke oarsprong ha. Dat wiist dus op in alwittende, wiereftige folmakke God, dy’t alles ynklusyf it tinken makke hat. Trochdat dy god folmakke en wiereftich is kin hy gjin bedrager wêze. Want in wiereftige God soe net wolle dat we ús sa fersinne soenen.
 
== Publikaasjes ==
* 1618. ''Compendium Musicae''. In ferhanneling oer muzykteory en estetyk opdroegen oan Isaac Beeckman.
* 1626–1628. ''Regulae ad directionem ingenii ut et inquisitio veritatis per lumen naturale''.
* 1630–1633. ''Le Monde'' en ''L'Homme''
[[zh:笛卡儿]]
[[zh-classical:笛卡兒]]
[[zh-yue:笛卡兒]]
46.000

bewurkings

Navigaasjemenu