Sparwer

Sparwer
mantsje wyfke
taksonomy
ryk dieren (Animalia) stamme rêchstringdieren (Chordata) klasse fûgels (Aves) skift falkeftigen (Accipitriformes) famylje haukfûgels (Accipitridae) skaai sparwers (Accipiter)
soarte
Accipiter nisus
Linnaeus, 1758
IUCN-status: net bedrige
ferspriedingsgebiet
briedfûgel      stânfûgel      trekfûgel      wintergast

De sparwer (Accipiter nisus) is in lytse rôffûgel út 'e famylje fan 'e haukfûgels (Accipitridae). De soarte is wiidferspraat oer de Alde Wrâld en stiet bekend om syn spesjalisearre jachttechniken op lytse sjongfûgels.

Beskriuwing

Sparwer.

Sparwers ha koarte, rûne wjukken en in lange sturt, wat him tige manûvrearber makket tusken de beammen. Der is in grut ferskil yn it formaat tusken de geslachten (seksuele dimorfy): it wyfke is oant 25% grutter as it mantsje en kin wol twa kear sa swier wêze. It mantsje hat in wjukspanne fan 59 oant 64 sm, in wyfke hat in wjukspanne fan 67 oant 80 sm.

It mantsje hat in laai-eftige blau-grize boppekant en in ûnderkant mei fine, oranje-brune dwersstreken. It wyfke is oan 'e boppekant griisbrún en hat op 'e ljochte ûnderkant donkergrize oant brune streken. Beide geslachten hawwe opfallende giele eagen en lange, tinne giele poaten mei skerpe klauwen.

Fersprieding en ûndersoarten

De sparwer komt foar yn grutte dielen fan Jeropa, Aazje en it noarden fan Afrika. Ofhinklik fan it leefgebiet wurde der sân ûndersoarten ûnderskieden:

• A. n. nisus: De nominaatfoarm dy't yn Jeropa en West-Aazje oant de Jenisej foarkomt.
• A. n. nisorius: Komt foar yn Ierlân en Grut-Brittanje.
• A. n. wolterstorffi: In lytsere en donkerder foarm op Sardynje en Korsika.
• A. n. punicus: De grutste ûndersoarte dy't yn it noardwesten fan Afrika libbet.
• A. n. granti: In lytse ûndersoarte fan Madeira en de Kanaryske Eilannen.
• A. n. melanschistos: Komt foar yn 'e Himalaya en it Tibetaansk Heechlân.
• A. n. nisosimilis: De eastlike foarm dy't yn Sintraal- en East-Aazje libbet.

Nederlân

Yn Nederlân is de sparwer tsjintwurdich in algemiene fûgel, mar dat hat net altyd sa west. Om 1970 hinne wie de stân yn Nederlân sakke nei mar 250 briedpearen troch it fergiftige bestridingsmiddels (lykas DDT) yn 'e lânbou. Nei it ferbod op dy middels folge in rap werstel. De fûgel wreide syn briedgebiet út fan 'e sângrûn nei de leechlizzende klaaigebieten en sels nei de grutte stêden.

Dochs is der sûnt it jier 2000 wer in delgong te sjen, benammen op 'e hegere grûn. Yn Nederlân sakke it oantal fan sa'n 5.000 pearen yn 2000 nei likernôch 2.500 yn 2020. Redenen hjirfoar binne ûnder oare:

• Predaasje: De weromkomst fan 'e hauk, dy't de nêsten fan sparwers plonderet.
• boskbehear: It omsetten fan jonge produksjebosken yn iepen natoergebieten, wêrtroch't habitat ferlern giet.
• Iten: In tekoart oan proaifûgels op earme grûn.

Fergeliking mei de hauk

De sparwer wurdt faak betiizge mei de hauk (Accipiter gentilis). De wichtichste ferskillen binne:

• Grutte: De sparwer is in stik lytser; in wyfke-sparwer is likernôch sa grut as in hauk-mantsje.
• Silhûet: De sparwer hat in rjochtere sturt mei skerpe hoeken, wylst de hauk in rûne sturt hat.
• Poaten: De sparwer hat tinne, giele poaten ("potleadpoaten"), de hauk hat folle dikkere en krêftiger poaten.

Ekology

Nêst mei jonge sparwers.

Sparwers binne spesjalisearre yn it fangen fan lytse fûgels, lykas mosken, miezen en finken. Se jeie faak mei in ferrassingsoanfal, wêrby't se leech by de grûn of oer hagen hinne fleane om harren proai oer it mad te kommen. Tunen binne populêre jachtgebieten, benammen dêr't fûgelfoerplanken steane.

Se bouwe harren nêst meastentiids yn beammen yn in ticht stikje bosk. It wyfke leit trije oant seis aaien. It mantsje soarget yn 'e briedtiid foar it iten, wylst it wyfke op it nêst bliuwt om de jongen te beskermjen.

Status en bedrigingen

Fûgel yn Tsjechje.

Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de sparwer de status net bedrige. Dochs hat de populaasje yn 'e 20e iuw in swiere klap krigen troch it gebrûk fan bestridingsmiddels lykas DDT. Dizze gifstoffen soargen derfoar dat de aaiskalen sa tin waarden, dat se ûnder it brieden brutsen. Sûnt it ferbod op dizze middels is de stân wer flink tanommen. Hjoed-de-dei binne botsingen tsjin glês en it ferlies fan gaadlik briedgebiet de grutste bedrigingen. De IUCN beskôget de populaasje as stabyl.

Etymology

De namme sparwer is ôflaat fan it Aldheechdútske Sparwâri, in gearstalling fan sparo (mosk) en aro (earn). De betsjutting is dus letterlik "moskearn". Dat ferwiist nei de spesjalisearre jacht fan dizze rôffûgel op lytse sjongfûgels. Yn it Ingelsk is de namme Sparrowhawk op 'e selde wize opboud.

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026. eBird, oproppen 3 maaie 2026. Birds of the World, oproppen 3 maaie 2026. Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Accipiter nisus fan Wikimedia Commons.