Springe nei ynhâld

Súdwest-Fryslân

Ut Wikipedy
(Trochferwiisd fan Súdwest Fryslân)
Súdwest-Fryslân

De haven fan Snits.
flaggewapen

Wapen fan Súdwest-Fryslân
lokaasje
polityk
lân Nederlân
provinsje Fryslân
boargemasterJannewietske de Vries (PvdA)
sifers en geografy
haadplakSnits
grutste plakSnits
ynwennertal90.436 (1 jannewaris 2024)
befolkingstichtens98,4 / km²
oerflak909,95 km²
tal stêden6
tal doarpen83
ferkearsierenA7,A31 N354, N359
skiednis
oprjochte2011
oant 1851 Gemeente Boalsert
Gritenij Doanjewerstâl (diel)
Gemeente Drylts
Gemeente Hylpen
Grit. Himmelumer Aldefurd
Gemeente Snits
Gemeente Starum
Gemeente Warkum
Gritenij Wymbritseradiel
Gritenij Wûnseradiel
1851 – 1984 Gem. Boalsert
Gem. Doanjewerstâl (diel)
Gem. Drylts
Gem. Hylpen
Gem. Himm. Aldefurd
Gem. Snits
Gem. Starum
Gem. Warkum
Gem. Wymbritseradiel
Gem. Wûnseradiel
1984 – 2011 Gem. Boalsert
Gem. Nijefurd
Gem. Snits
Gem. Wymbritseradiel
Gem. Wûnseradiel
oar
netnûmer0514, 0515, 0517
postkoade8529–8774, 9012–9014
tiidsôneUTC +1
simmertiidUTC +2
websidewww.gem...sudwestfryslan.nl

Súdwest-Fryslân (Boalsertersk: Súdwest-Fryslaan[1]; Hylpersk: Súdwest-Fryslaand[2]; Snitsersk: Súdwest-Frysland[3]; Starumersk: Súúdwest-Frysland[3]) is in gemeente yn it westen en súdwesten fan 'e provinsje Fryslân. Dizze gemeente kaam op 1 jannewaris 2011 ta stân troch in fúzje fan 'e fiif eardere gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits, Wymbritseradiel en Wûnseradiel. Yn 2014 waard Súdwest-Fryslân útwreide mei in diel fan 'e gemeente Boarnsterhim, en yn 2018 kaam sawat de helte fan Littenseradiel derby. Op 1 jannewaris 2024 hie Súdwest-Fryslân 90.436 ynwenners (boarne:CBS). De gemeente beslacht in oerflak fan likernôch 910 km², wêrfan rûchwei 385 km² wetter.

De gemeente Súdwest-Fryslân leit yn it súdwesten en westen fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. It moat net betize wurde mei de Súdwesthoeke, dat in histoaryske lânstreek yn Fryslân is. Súdwest-Fryslân beslacht feitliks inkeld it westlike diel fan 'e Súdwesthoeke (it eastlike diel heart ta De Fryske Marren), en omfiemet dêropta ek noch in gebiet dat bûten de grinzen fan 'e Súdwesthoeke falt, ntl. it grutste part fan it eardere Wûnseradiel, de súdlike helte fan it eardere Littenseradiel en it eardere Raerderhim. Súdwest-Fryslân wurdt fan 2018 ôf begrinzge troch de gemeenten Harns en De Waadhoeke yn it noarden, Ljouwert en It Hearrenfean yn it easten en De Fryske Marren yn it súdeasten. Yn it noardwesten leit Súdwest-Fryslân oan 'e kust fan 'e Waadsee en yn it westen en suden oan 'e kust fan 'e Iselmar.

Topografyske kaart fan gemeente Súdwest-Fryslân.

Sûnt de tafoeging fan in diel fan it eardere Boarnsterhim, yn 2014, hie de gemeente in totaal oerflak fan 841,56 km², wêrfan 459,64 km² lân en 381,92 km² wetter. As allinnich nei lânoerflak sjoen wurdt, wie Súdwest-Fryslân dêrmei de grutste gemeente fan Nederlân, mar as wetteroerflak meirekkene wurdt, moat it de Noardeastpolder noch foargean litte.[4] Nei't heal Littenseradiel op 1 jannewaris 2018 yn Súdwest-Fryslân opgien wie, krige de gemeente der noch 68,39 km² by,[5] sadat it totaal doe útkaam op 909,95 km².

De gemeente Súdwest-Fryslân bestiet út 89 wenplakken, wêrûnder 6 fan de Fryske Alve Stêden, 3 flekken (Makkum, Molkwar en Wâldsein) en 80 doarpen. It haadplak is Snits, mar de gemeenterie hat syn sit yn Drylts. Yn 'e opsomming hjirûnder binne de stêden markearre mei in asterisk (*).

De plaknammen yn de dielen fan de eardere gemeenten Littenseradiel en Boarnsterhim en de plakken It Heidenskip yn Ysbrechtum ha de Fryske nammen as offisjele, fan alle oare plakken binne de Nederlânske namme offisjeel.

Doarpen, flekken en stêden

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Plaknamme Tal ynwenners (1 jannewaris 2023)
Abbegea (Nederlânsk en offisjeel: Abbega) 230
Aldegea (Nederlânsk en offisjeel: Oudega) 750
Allingawier 75
Arum 1.045
Blauhús (Nederlânsk en offisjeel: Blauwhuis) 600
Boalsert* (Nederlânsk en offisjeel: Bolsward) 10.120
Boazum 410
Breesândyk (Nederlânsk en offisjeel: Breezanddijk) 3
Britswert 100
Burchwert (Nederlânsk en offisjeel: Burgwerd) 320
Dearsum 115
Dedzjum (Nederlânsk en offisjeel: Dedgum) 95
Drylts* (Nederlânsk en offisjeel: IJlst) 3.050
Easterein 900
Easterwierrum 320
Easthim (Nederlânsk en offisjeel: Oosthem) 455
Eksmoarre (Nederlânsk en offisjeel: Exmorra) 465
Ferwâlde (Nederlânsk en offisjeel: Ferwoude) 220
Folsgeare (Nederlânsk en offisjeel: Folsgare) 350
Gaast 200
De Gaastmar (Nederlânsk en offisjeel: Gaastmeer) 285
Gau (Nederlânsk en offisjeel: Gauw) 345
Goaiïngea (Nederlânsk en offisjeel: Goënga) 260
Greonterp 90
Hartwert (Nederlânsk en offisjeel: Hartwerd) 110
Heech (Nederlânsk en offisjeel: Heeg) 2.385
It Heidenskip 325
Hichtum 85
Hidaard 125
Hieslum 90
Hylpen* (Hylpersk: Hielpen; Nederlânsk en offisjeel: Hindeloopen) 860
Himmelum (Nederlânsk en offisjeel: Hemelum) 580
Hinnaard 50
De Hommerts (Nederlânsk en offisjeel: Hommerts) 650
Idzegea (Nederlânsk en offisjeel: Idzega) 30
Iens 50
Yndyk (Nederlânsk en offisjeel: Indijk) 115
Ypekolsgea (Nederlânsk en offisjeel: Ypecolsga) 45
Ysbrechtum 680
Itens 225
Jutryp (Nederlânsk en offisjeel: Jutrijp) 280
Kimswert (Nederlânsk en offisjeel: Kimswerd) 550
Koarnwert (Nederlânsk en offisjeel: Cornwerd) 80
Koarnwertersân (Nederlânsk en offisjeel: Kornwerderzand) 36
Koudum 2.795
Kûfurderrige (Nederlânsk en offisjeel: Koufurderrige) 125
Kûbaard 225
Lytsewierrum 70
Loaiïngea (Nederlânsk en offisjeel: Loënga) 760
Lollum 320
Longerhou (Nederlânsk en offisjeel: Longerhouw) 45
Makkum 3.544
Molkwar (Nederlânsk en offisjeel: Molkwerum) 355
Nijhuzum (Nederlânsk en offisjeel: Nijhuizum) 60
Nijlân (Nederlânsk en offisjeel: Nijland) 975
Offenwier (Nederlâsnk en offisjeel: Offingawier) 240
Parregea (Nederlânsk en offisjeel: Parrega) 500
Penjum (Nederlânsk en offisjeel: Pingjum) 595
Piaam 55
Poppenwier 160
Raerd 630
Reahûs 195
Rien 100
Sânfurd (Nederlânsk en offisjeel: Sandfirden) 25
Sibrandabuorren 345
Skearnegoutum (Nederlânsk en offisjeel: Scharnegoutum) 1.585
Skettens (Nederlânsk en offisjeel: Schettens) 240
Skraard (Nederlânsk en offisjeel: Schraard) 150
Skuzum (Nederlânsk en offisjeel: Idsegahuizum) 205
Smelbrêge (Nederlânsk en offisjeel: Smallebrugge) 20
Snits* (Nederlânsk en offisjeel: Sneek) 35.020
Starum* (Starumersk: Staveren; Nederlânsk en offisjeel: Stavoren) 965
Surch (Nederlânsk en offisjeel: Zurich) 185
Tersoal 335
Tsjalhuzum (Nederlânsk en offisjeel: Tjalhuizum) 15
Tsjerkwert (Nederlânsk en offisjeel: Tjerkwerd) 440
Toppenhuzen (Nederlânsk en offisjeel: Oppenhuizen) 1.055
Turns (Nederlânsk en offisjeel: Tirns) 185
Twellingea (Nederlânsk en offisjeel: Uitwellingerga) 405
Waaksens 80
Wâldsein (Nederlânsk en offisjeel: Woudsend) 1.370
Warkum* (Nederlânsk en offisjeel: Workum) 4.570
Warns 695
Westhim (Nederlânsk en offisjeel: Westhem) 80
Wytmarsum (Nederlânsk en offisjeel: Witmarsum) 1.795
Wiuwert 270
Wolsum 150
Wommels 2.365
Wûns (Nederlânsk en offisjeel: Wons) 290

De gemeente Súdwest-Fryslân is op 1 jannewaris 2011 ûntstien troch it gearfoegjen fan fiif gemeenten yn it suden en westen fan Fryslân. Dêrby gie it om 'e gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits, Wymbritseradiel en Wûnseradiel. Twa dêrfan, Nijefurd en Wymbritseradiel, wiene yn 1984 fuortkommen út in eardere gemeentlike weryndieling. Oarspronklik wie it de bedoeling dat ek Gaasterlân-Sleat opgean soe yn Súdwest-Fryslân, mar dy gemeente heakke healwei it weryndielingsproses ôf en keas ynstee foar in fúzje mei Lemsterlân en Skarsterlân ta De Fryske Marren.

Yn oanrin nei de fúzje waard yn april 2009 yn 'e fiif gemeenten troch de gemeenterieden stimd oer de weryndieling. Yn de gemeenten Boalsert en Snits waard unanym foar de fúzje keazen, yn Nijefurd, Wûnseradiel en Wymbritseradiel wie allinnich de FNP tsjin.[6] Hjir kaam út dat 95% fan de riedsleden foar wiene. Neffens in ûndersyk yn 'e Ljouwerter Krante fan 16 jannewaris 2010 wie 54% fan de ûnderfrege boargers foar de weryndieling, mar it tal foarstanners lei yn 'e stêd Snits dúdlik in stik heger as op it omlizzende plattelân.[7]

Súdwest-Fryslân tusken 2014 en 2018, foar't ek in stik fan Littenseradiel derby kaam.

De nije gemeente keas as wurknamme foar 'Súdwest Fryslân' (sûnder keppelteken), as ferwizing nei de Súdwesthoeke. Dêrtsjin makke boargemaster Onno van Veldhuizen fan Hoarn yn desimber 2009 beswier út namme fan njoggen gemeenten yn 'e Noardhollânske lânstreek West-Fryslân om't dy namme foar betizing soargje soe. Dat beswier waard lykwols troch de fúzjegemeenten njonken har dellein.

Begjin 2010 rôpen de belutsen gemeentebestjoeren harren ynwenners op om mei te tinken oer de definitive namme fan 'e nije gemeente. Ut de ynstjoerings keazen de fiif gemeentebestjoeren elts in suggestje. Fjouwer fan 'e gemeenten skoden de wurknamme 'Súdwest Fryslân' foarút, wylst Snits graach utering jaan woe oan syn dominante posysje yn 'e nije gemeente troch de namme 'Sneek Súdwest Fryslân' oan te dragen. Dat lêste foarstel waard lykwols troch de oare gemeenten nei de foddekoer ferwiisd. Dêrnjonken wie der yn dyselde snuorje in aksjegroep aktyf dy't 'Súdwest Fryslân' as te keunstmjittich beskôge en leaver 'Súdwestergoa' seach, nei it histoaryske Fryske kertier Westergoa. Dit inisjatyf krige lykwols likemin foet oan 'e grûn. Sadwaande naam de nije gemeente op 31 maart 2011 offisjeel de namme 'Súdwest Fryslân' oan. Nei beswier fan 'e Fryske Akademy, dat dy stavering wier net koe, besleat de gemeenteried yn 'e gearkomste fan 26 maaie 2011 om 'e namme te wizigjen ta 'Súdwest-Fryslân' (mei keppelteken).[8]

Op 1 jannewaris 2014 waard Súdwest-Fryslân útwreide mei in part fan de eardere gemeente Boarnsterhim, besteande út 'e doarpen Dearsum, Poppenwier, Raerd, Sibrandabuorren en Tersoal. Op 1 jannewaris 2018 folge in nije útwreiding mei in diel fan Littenseradiel, mei de doarpen Boazum, Britswert, Easterein, Easterwierrum, Hidaard, Hinnaard, Iens, Itens, Kûbaard, Lytsewierrum, Rien, Reahûs, Waaksens, Wiuwert en Wommels.

Neffens gegevens datearjend fan 30 april 2017 hie Súdwest-Fryslân doe in befolking fan 84.028 persoanen, wat soarge foar in befolkingstichtens fan 99,8 minsken de km². De fyftjin doarpen fan Littenseradiel dy't op 1 jannewaris 2018 by de gemeente foege waarden, hiene mei-inoar 5.546 ynwenners,[9] sadat it totale ynwennertal fan Súdwest-Fryslân doe op 89.574 útkaam. Dêrmei sakke de befolkingstichtens nei 98,4 minsken de km².

Op 31 desimber 2018 hie Súdwest-Fryslân 89.715 ynwenners.[10]

Wapens en flaggen

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De plakken Abbegea, Breesândyk, Gau, Goaiïngea, It Heidenskip, Himmelum, Idzegea, Yndyk, Ypekolsgea, Kûfurderrige, Loaiïngea, Nijhuzum, Offenwier, Sânfurd, Smelbrêge, Tsjalhuzum, Toppenhuzen, Turns, Twellingea, Westhim en Wolsum ha gjin wapen of flagge.

Per 1 jannewaris 2018 folge Magda Berndsen fan D66 har partijgenoat Haijo Apotheker op as (waarnimmend) boargemaster fan Súdwest-Fryslân. Mids july fan dat jier waard bekend dat âld-deputearre Jannewietske de Vries yn septimber oansteld wurde soe as (fêste) boargemaster. De gemeenterie fan Súdwest-Fryslân bestiet út 37 sitten. Om't de súdwestlike helte fan Littenseradiel by de gemeente foege waard, fûnen der op 22 novimber 2017 (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings foar de gemeenterie fan Súdwest-Fryslân plak.

De útslach fan dy en lettere ferkiezings wie sa:

partij ferkiezings 2017[11] ferkiezings 2022[12]
stimmen % sitten stimmen % sitten
CDA 8.735 27,7% 11 6.613 16,5% 7
PvdA 4.858 15,4% 6 8.073 20,1% 8
FNP 4.121 13,1% 5 5.648 14,1% 6
VVD 3.168 10,1% 4 3.159 7,9% 3
Gemeentebelangen-TTL 2.427 7,7% 3 2.823 7,0% 3
GrienLinks 2.342 7,5% 3 2.325 5,8% 2
KristenUny 1.984 6,3% 2 1.799 4,5% 1
D66 1.865 5,9% 2 2.829 7,1% 2
SP 1.164 3,7% 1 - -
Nij Sosjaal - - 2.767 6,9% 2
VNLB - - 2.344 5,9% 2
FvD - - 1.687 4,2% 1
oare partijen 822 2,6% - -
totaal 31.486 *45,0% 37 40.067 *55,6% 37

*) opkomstpersintaazje

Keppelings om utens

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Duijff, Pieter, Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten, Ljouwert, 1998 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 600, s. 66, 158, 172.
  2. Blom, Gosse, Hylper Wurdboek, Ljouwert, 1981 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 16 055, s. 59, 161.
  3. 1 2 Duijff, Pieter, Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten, Ljouwert, 1998 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 600, s. 67, 159, 173.
  4. Een nieuwe gemeente, op de webside GemeenteSúdwestFryslân.nl, ynsjoen op 3 jannewaris 2011.
  5. Weryndielingsûntwerp Gemeenten Franekeradeel, Het Bildt, Leeuwarden, Littenseradiel, Menameradiel en Súdwest-Fryslân (definitive ferzje), oktober 2015, webside Gemeente Littenseradiel.
  6. Vijf gemeenteraden in zuidwesthoek Fryslân stemmen overtuigend in met fusie, op 'e webside FusieSúdwestFryslân.nl, ynsjoen op 3 jannewaris 2011.
  7. Vooral Sneek voor fusie Zuidwesthoek, yn: de Ljouwerter Krante, 16 jannewaris 2010.
  8. Súdwest Fryslân heeft een streepje voor. yn it riedsferslach 26 maaie 2011, op 'e webside www.GmeenteSudwestFryslan.nl.
  9. Weryndielingsûntwerp Gemeenten Franekeradeel, Het Bildt, Leeuwarden, Littenseradiel, Menameradiel en Súdwest-Fryslân (definitive ferzje), oktober 2015, webside Gemeente Littenseradiel.
  10. Bosma, Willem, Marginale groei naar hoogste inwonertal ooit, yn: de Ljouwerter Krante, 31 desimber 2018, s. 26.
  11. Utslaggen Ljouwerter Krante, 23 novimber 2017, s. 4.
  12. Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022, s. 27.

             Provinsje Fryslân
Flagge fan de Provinsje Fryslân
hjoeddeistige gemeenten
Achtkarspelen It Amelân Dantumadiel Eaststellingwerf Flylân De Fryske Marren Harns It Hearrenfean Ljouwert Noardeast-Fryslân Opsterlân Skiermûntseach Skylge Smellingerlân Súdwest-Fryslân Tytsjerksteradiel De Waadhoeke Weststellingwerf
eardere gemeenten
Aenjewier (1851–1934) Baarderadiel (1851–1984) Barradiel (1851–1984) It Bilt (1851–2018) Boalsert (1455–2011) Boarnsterhim (1984–2014) Doanjewerstâl (1851–1984) Dokkum (1298–1984) Dongeradiel (1984–2019) Drylts (1268–1984) East-Dongeradiel (1851–1984) Ferwerderadiel (1851–2019) Frjentsjer (1374–1984) (âld) Frjentsjerteradiel (1851–1984) (nij) Frjentsjerteradiel (1984–2018) Gaasterlân (1851–1984) Gaasterlân-Sleat (1984–2014) Haskerlân (1851–1984) Hylpen (1372–1984) Himmelumer Aldefurd (1851–1984) Hinnaarderadiel (1851–1984) Idaerderadiel (1851–1984) Kollumerlân (1851–2019) Lemsterlân (1851–2014) Littenseradiel (1984–2018) Ljouwerteradiel (1851–2018) Menameradiel (1851–2018) Nijefurd (1984–2011) Raerderhim (1851–1984) Skarsterlân (1984–2014) Skoatterlân (1851–1934) Sleat (1426–1984) Snits (1292–2011) Starum (1061–1984) Utingeradiel (1851–1984) Warkum (1399–1984) West-Dongeradiel (1851–1984) (âld) Wymbritseradiel (1851–1984) (nij) Wymbritseradiel (1984–2011) Wûnseradiel (1851–1984)
· · Berjocht bewurkje
Súdwest-Fryslân
Stêden:
BoalsertDryltsHylpenSnitsStarumWarkum
Doarpen en útbuorrens:
AbbegeaAldegeaAllingawierArumBlauhúsBoazumBreesândykBritswertBurchwertDearsumDedzjumEastereinEasterwierrumEasthimEksmoarreFerwâldeFolsgeareGaastDe GaastmarGauGoaiïngeaGreonterpHartwertHeechIt HeidenskipHichtumHidaardHieslumHimmelumHinnaardDe HommertsIdzegeaIensYndykYpekolsgeaYsbrechtumItensJutrypKimswertKoarnwertKoarnwertersânKoudumKûbaardKûfurderrigeLaaksumLytsewierrumLoaiïngeaLollumLongerhouMakkumMolkwarNijhuzumNijlânOffenwierParregeaPenjumPiaamPoppenwierRaerdReahûsRienSânfurdSibrandabuorrenSkarlSkearnegoutumSkettensSkraardSkuzumSmelbrêgeSurchTersoalToppenhuzenTsjalhuzumTsjerkwertTurnsTwellingeaWaaksensWâldseinWarnsWesthimWytmarsumWiuwertWolsumWommelsWûns
Buorskippen:
AaksensAbbegeasterkettingAltenaAndelahuzenAnnebuorrenArkumAtsebuorrenBaarderbuorrenDe BandBarsumBeabuorrenBessensBernsterbuorrenDe BierenBittensDe BlokkenBlomkampBoatlânBonjeterpBoppebuorrenDe BurdDyksterbuorrenDoanjebuorrenDoanjewierDraeisterhuzenEambuorrenEangterpEasthim (Wytmarsum)EksmoarstersylFallingabuorrenFeytebuorrenFiifhûsFilensFiskersbuorrenFjouwerhuzenFlânsumIt FlietGalamadammenGoaiïngamiedenGoaiumGrauwe KatDe GritsGrutte WiskeGreate WierrumHaaiumHarkesylDe HelHiemertHidaardersylHiddumHoekensHoarnsterbuorrenHouIdserdabuorrenYmswâldeYndyk (Boazum)Yndyk (Parregea)IngwertIngwierYsgumYtsumJethJonkershuzenJousterpJouswertKathuzumDe KampenDe KatKathuzumKlaeiterpDe KliuwKnossensKoaihuzenKromwâl (Boalsert)Kromwâl (Britswert)Laerd en SaerdLippenwâldeDe Lytse GaastmarLytse WiskeLytshuzenLonjéMakkum (Boazum)MeilahuzenMonebuorrenMontsamabuorrenMountsjewierDe NesNijbuorrenNijekleasterNijesylOsingahuzenPikesylDe PôleRea SkuorreRemswertRytseterpSaardSânfurder RypSylsterbuorrenSyswertSjongedykSkearnebuorrenSkrokSotterum (Koarnwert)Sotterum (Skettens)SpearsSpykIt StrânSwaanwertSwarte BeienTrijehuzen (Hidaard)Trijehuzen (Snits)Trijehuzen (Wommels)TsjerkebuorrenDe WearenWesterbuorrenWesterlittensDe WierenWolsumer KettingWonnebuorren
· · Berjocht bewurkje