Romeinske Republyk

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
De Romeinske republyk m 40 f.Kr hinne
Bust fan Gaius Marius, werformer fan it Romeinske leger.
Buste fan Pompejus.

De Romeinske Republyk wie in eardere perioade yn de skiednis fan de Romeinen, tusken it Romeinske Keninkryk en it Romeinske Ryk yn. Yn dat tiidrek waakste Rome út fan in stêd dy't lokale krigen útfjocht mei buorsteden oant in wrâldryk. De republyk sette útein mei de earste ferkiezing fan de konsuls yn 509 f. Kr. en einige 478 jierren letter doe't Oktavianus de earste keizerlike dynasty fêstige. It tiidrek moat net betize wurde letter koarte tiid besteand hawwende Romeinske republiken út de Moderne Tiid, sjoch dêrfoar de Romeinske Republyk fan 1798-1799 en de Romeinske Republyk fan 1849.

It ûntstean fan de Repyblyk[bewurkje seksje | edit source]

It begjin fan de Romeinske skiednis leit yn de ferieniging fan Paltinus en de Quirinalis, de âldst bewenne heuvels fan Rome. De stêd dy't hjirút ûntstie kaam al gau ûnder Etruskyske hearskippij te lizzen. Neidat de Romeinen de Etruskyske kening Tarkwinius yn 496 f. Kr. ferdreaunen, sletten Romeinen en Latinen in ferbûn. Nei de ferovering fan Feji (396 f. Kr.) wreide Rome har macht út oer de omhinne lizzende krite, nettsjinsteande de ûnderlinge striid tusken patrysjers en pebejers. De ekspânsje stagnearre lykwols yn 387 f. Kr. doe ynfallende Galjers Rome oermasteren en de Romeinen in fernederjende frede opleinen. It gefolch wie dat de buorfolken yn opstân kamen. De opstân waard betwongen nei jierrenlange striid; yn de Samnityske Krigen (326-304 en 298-290 f. Kr.) slaggen de Romeinen, nettsjinsteande earst nederlagen (pas fan Caudium, 321 f. Kr.), harren macht fierder út te wreidzjen yn Kampanje en Samnium. Sy rekken dêr yn konflikt mei Tarente, dat de help ynrop fan kening Pyrrus fan Epirus, dy yn 275 f. Kr. by Beneventum ferslein waard. Fan dat stuit ôf stie it Súd- en Midden-Itaalje ûnder Romeinske hegemony.

Troch in systeem fan wegen en koloanjes hanthavenjen de Romeinen harren gesach. De ûnderwurpen folken waarden "socii" (bûnsmaten). Oan inkele Latynske steden waard it boargerrjocht ferline. Troch de feroveringen yn Súd-Itaalje kaam Rome yn kontakt mei de Kartagers. Nei de Earste Punyske Oarloch (264-241 f. Kr.) ferkrigen de Romeinen Sysylje en anneksearen Sardynje en Korsika (238 f. Kr.). Nei de Twadde Punyske Oarloch waard Kartago en Korinte ferwoast; Masedoanje en Grikelân waarden ien Romeinske provinsje. Pergamum (westlik Lyts Aazje) waard de provinsje Aazje (133 f. Kr.)

Reformaasje fan de Republyk[bewurkje seksje | edit source]

Troch de rige oermasteringen feroare stadich de sosjale struktuer fan it ryk. De belêstingpachters yn de provinsjes (de publicani) waarden ryk en kochten lân, benammen yn Itaalje. De boerebefolking luts nei Rome en foarmde it proletariaat dat mei sosjale maatregels yn libben hâlde wurde moast.

Besikings fan de bruorren Grakkus om herfoarmingen troch te fieren mislearen (133-121 f. Kr.) en it die al gau bliken dat de Senaat gjin oerwicht mear hienen. Yn de kriich tsjin Jugarta (111-105 f. Kr.) dy't troch Marius wûn waard, waarden proletaarjers as berôpsoldaten yn it leger opnommen. Nei de Bûnsmatenkriich (91-89 f. Kr.) ferkrige hja it boargerrjocht. De Earste Boargerkriich (88-81 f. Kr.) tusken de oanhingers fan de populêre Marius en de Senaatsgesinde Sulla einige yn in oerwinning fan Sulla.

Trijemanskippen en Diktatuur[bewurkje seksje | edit source]

Nei de dea fan Sulla yn 79 f. Kr. besochten Pompejus en Krassus mei stipe fan it folk de macht te krijen. Pompejus fersloech Mitridates VI fan Pontos en wreide it Romeinsk grûngebiet út oant de Eufraat. By syn weromkomst yn Rome yn 63 f. Kr. kaam it Earste Trijmanskip tussen Krassus, Pompejus en Julius Caesar ta stân.

Hja wisten de senaat nei harren hân te setten. Caesar gie yn 59 f. Kr. nei Galje dat hy yn tsien jier tiid ûnderwurp. Krassus sneuvele tsjin de Parten (53 f. Kr.). It oerheljen fan Pompejus troch de senaat late ta de saneamde Twadde Boargerkiich (49-45 f. Kr.). Pompejus waard troch Caesar ferlein dy't dêrtroch allinnich hearsker wurden wie. Hy soe de basis lizze foar it lettere keizerskip. Nei syn fermoardzjen troch guons fan de senaat kaam yn 43 f. Kr. it Twadde Trijmanskip ta stân tusken Oktavianus, Lepidus en Markus Antonius. Lepidus waard oan de kant skowe, Oktavianus krige it westen, Antonius it easten. Antonius rekke ûnder ynfloed fan de Egyptyske keninginne Kleopatra en foar ferstuts er syn eigen frou dy't in suster wie fan Oktavianus. In Tredde Boargerkriich bruts út yn 31 f. Kr. en Antonius en Kleopatra waarden ferslein troch Oktavianus. Dizze ferwurf no de allinnich hearskippij en dat soe de ein betsjutte fan de Republyk.


Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Literatuer:

  • Tom Holland, Rubicon, Het einde van de Romeinse Republiek, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2010.