Poatleaze hagedis

De blynslang (Anguis fragilis) is de bekendste fan 'e poatleaze hagedissen. Dizze soarte komt ek yn Nederlân foar.

In poatleaze hagedis is in hagedis dy't evoluëarre is ta in lichemsfoarm sûnder poaten. Dat is ûnôfhinklik faninoar ferskate kearen bard by ferskillende groepen hagedissen troch in proses fan konverginte evolúsje. Guon fan sokke bisten sjogge der út as slangen, oaren hawwe mear wei fan wjirms. Ek hagedissen dy't noch wol poaten hawwe, mar wêrby't dy sa lyts wurden binne dat se gjin rol mear spylje by de fuortbeweging, wurde as poatleaze hagedissen oantsjut.

Poatleaze hagedissen en slangen

Mei't der taksonomysk winliken gjin ûnderskie bestiet tusken hagedissen en slangen, soene ek slangen as poatleaze hagedissen oantsjut wurde kinne. Mar tradisjoneel wurde slangen en hagedissen as ferskillende groepen reptilen beskôge, en ek al is tsjintwurdich dúdlik dat dat ûnderskie gjin wittenskiplike grûnslach hat, dochs is it sa ynboargere dat it net oan 'e kant skood wurde kin.

De ûnderskate groepen poatleaze hagedissen ferskille op ferskate manearen faninoar op it mêd fan 'e morfology (lichemsbou). Sokke ferskillen binne der ek mei de slangen. Sa hawwe slangen gjin eachlidden, gjin eksterne eariepenings en longen fan ferskillende grutte (ien koarten en ien tige langen), wylst de ûnderskate groepen poatleaze hagedissen faak wol eachlidden en/of wol eksterne eariepenings en/of longen fan min ofte mear gelikense grutte hawwe. Ek beskikke slangen wol oer brede skobben op 'e bealch, in foarke tonge en in lang lichem mei in koarte sturt, wylst poatleaze hagedissen smelle bealchskobben, in ynsniene tonge en/of in koart lichem mei in lange sturt hawwe.

Groepen poatleaze hagedissen

In hazzeskink (Chalcides chalcides).

In Meksikaanske bline hagedis (Anelytropsis papillosus).

In Floaridawjimhagedis (Rhineura floridana).

As poatleaze hagedissen wurde beskôge:

• Alle 20 soarten út 'e ûnderfamylje fan 'e echte blynslangen (Anguinae) yn 'e famylje fan 'e blynslangen (Anguidae). Dizze bisten binne lânseigen yn Jeropa, Aazje, Afrika en Noard-Amearika. Hjirta heart ek de bekendste soarte poatleaze hagedis, de blynslang (Anguis fragilis), dy't ek yn Nederlân foarkomt (Nederlânske namme: hazelworm).
• De 5 soarten út it skaai fan 'e poatsjesslangen (Chamaesauria) yn 'e famylje fan 'e sturtgurdlehagedissen út Afrika. By dy bisten binne de efterpoaten belune ta lytse, mei skobben oerdutsen bobbeltsjes.
• Alle 44 soarten út 'e famylje fan 'e heuppoatigen (Pygopodidae), wêrfan't de grutte mearderheid foarkomt yn Austraalje, útsein 2 soarten dy't endemysk binne op Nij-Guineä. Heuppoatigen misse de foarpoaten en hawwe sterk yn grutte belune teanleaze efterpoatsjes.
• Alle 23 soarten út 'e famylje fan 'e wjirmblynslangen (Dibamidae), ferdield oer 2 skaaien wêrfan't it iene, dat monotypysk is, foarkomt yn Meksiko en it oare yn Súdeast-Aazje. Dit binne bline, ûnder de grûn libjende gravers sûnder lidden.
• Alle 6 soarten Amerikaanske poatleaze hagedissen (Anniellidae), dy't foarkomme yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje en op it Kalifornysk Skiereilân yn Meksiko.
• De 6 soarten út it skaai fan 'e Súdamerikaanske blynslangen (Ophiodes) yn 'e famylje fan 'e galliwaspen (Diploglossidae), foarkommend yn Súd-Amearika.
• De famylje fan 'e brilhagedissen fan 'e Nije Wrâld (Gymnophthalmidae), dy't foarkomt yn 'e tropen fan Súd-Amearika, omfettet gâns soarten mei belune lidden, mar de ekstreemste gefallen binne de 23 soarten út it skaai fan 'e graaftegû's (Bachia).
• De famylje fan 'e skinken (Scincidae) is mei mear 1.500 ûnderskate soarten de grutste hagedissefamylje. In protte soarten hawwe sterk redusearre lidden of binne folslein poatleas, wêrûnder (mar net beheind ta) de skaaien fan 'e reuzegraafskinken (Acontias), Afrikaanske slanghagedissen (Feylinia), poatleaze skinken (Melanoceps), Madagaskargraafskinken (Paracontias), dwerchgraafskinken (Scelotes) en Afrikaanske bline skinken (Typhlosaurus) út Afrika, de skaaien fan 'e wjirmskinken (Anomalopus), slangetoskskinken (Coeranoscincus), gliders (Lerista) en slangskinken (Ophioscincus) út Austraalje en guon soarten út it skaai fan 'e pearelskinken (Chalcides) út Jeropa en Noard-Afrika.
• Alle 201 soarten út it tuskenskift fan 'e wjirmhagedissen (Amphisbaenia). De measten dêrfan binne folslein poatleas, mar de efterpoaten binne yn elts gefal altyd ôfwêzich. De wjirmhagedissen binne ferdield oer 6 ûnderskate famyljes:
  • de Floaridawjirmhagedissen (Rhineuridae)
  • de gewoane wjirmhagedissen (Amphisbaenidae)
  • de Kubaanske wjirmhagedissen (Cadeidae)
  • de Mediterrane wjirmhagedissen (Blanidae)
  • de puntsturtwjirmhagedissen (Trogonophidae)
  • de twapoatige wjirmhagedissen (Bipedidae)

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.