Orissa

Orissa ଓଡ଼ିଶା
Dielsteat fan Yndia
De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed).
Symboalen
Algemien
Lân	Yndia
Haadstêd	Bhubaneswar
Grutste stêd	Bhubaneswar
Distrikten	30
Befolking
Ynwennertal	41.974.218 (2011)
Talen	Orissaansk (offisjeel)
Geografy
Oerflak	155.707 km²
Oar
Stifting	1 april 1936
Tiidsône	IST (UTC+5:30)
Offisjele webside
odisha.gov.in
Kaart
Lokaasje fan Orissa yn Yndia

Orissa (Orissaansk: ଓଡ଼ିଶା, transliteraasje: Oṛiśā, útspr.: [oˈɽisa],  beharkje) is in dielsteat yn it easten fan Yndia. De steat leit oan 'e kust fan 'e Golf fan Bengalen. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat yn it Ingelsk offisjeel Odisha, mei't dat tichter by eigentlike útspraak fan 'e namme komme soe. Itselde jildt foar de Orissaanske taal, dy't no offisjeel as Odia oantsjut wurdt, mar foarhinne as Oriya bekend stie.

Geografy

Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch Jharkhand, yn it noardeasten troch West-Bingalen, yn it suden troch Andhra Pradesh en yn it westen troch Chhattisgarh.

It lânskip bestiet út ferskate sônes. De East-Ghats en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de Mahanadi, Brahmani en Vaitarani. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive rysbou.

Skiednis

Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat.

Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening Ashoka. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it boedisme te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden.

De grutte hongersneed (1866)

In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e moesson en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen.

Moderne skiednis

Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur.

Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa.

Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch maoïsten opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof.

Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha.

Befolking

Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden.

Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân.

Shri Jagannatha timpel.

Religy yn Orissa

Religy	% (2001)	% (2011)	Ferskil (%)
Hindoeïsme	94,39%	93,63%	-0,76%
Kristendom*	2,44%	2,77%	+0,33%
Islam	2,07%	2,17%	+0,10%
Oars (benammen Animisme)	1,10%	1,43%	+0,33%

Stêden

De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat.

Rang	Stêd	Ynwennertal (2011)	Karakter en bysûnderheden
1	Bhubaneswar	840.834	De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis.
2	Cuttack	610.189	De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum.
3	Rourkela	552.239	In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia.
4	Berhampur	355.823	In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde.
5	Sambalpur	270.331	In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam.
6	Puri	200.564	In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival.
7	Balasore	144.373	In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen.
8	Bhadrak	121.338	In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio.
9	Baripada	116.874	De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed.
10	Jharsuguda	97.730	In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen.

• De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't Dalits harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat.

Bestjoerlike yndieling

De distrikten fan Orissa.

Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten.

Distrikt	Haadplak	Oerflak (km²)	Ynwennertal (2011)
Sintrale Divyzje (Cuttack)
Angul	Angul	6.375	1.273.821
Balasore	Balasore	3.806	2.320.529
Bhadrak	Bhadrak	2.505	1.506.523
Cuttack	Cuttack	3.932	2.624.470
Dhenkanal	Dhenkanal	4.452	1.192.811
Jagatsinghpur	Jagatsinghpur	1.668	1.136.971
Jajpur	Panikoili	2.899	1.827.192
Kendrapara	Kendrapara	2.644	1.440.361
Khordha	Khurda	2.813	2.251.676
Nayagarh	Nayagarh	3.890	962.789
Puri	Puri	3.479	1.698.730
Noardlike Divyzje (Sambalpur)
Balangir	Balangir	6.575	1.648.997
Bargarh	Bargarh	5.837	1.481.255
Deogarh	Deogarh	2.940	312.520
Jharsuguda	Jharsuguda	2.081	579.505
Kendujhar	Kendujhar	8.303	1.801.733
Mayurbhanj	Baripada	10.418	2.519.738
Sambalpur	Sambalpur	6.624	1.041.099
Subarnapur	Sonepur	2.337	610.183
Sundargarh	Sundargarh	9.712	2.093.437
Súdlike Divyzje (Berhampur)
Boudh	Boudh	3.098	441.162
Gajapati	Paralakhemundi	4.325	589.104
Ganjam	Chhatrapur	8.206	3.529.031
Kalahandi	Bhawanipatna	7.920	1.576.869
Kandhamal	Phulbani	8.021	733.110
Koraput	Koraput	8.807	1.379.647
Malkanagiri	Malkanagiri	5.791	613.192
Nabarangpur	Nabarangpur	5.291	1.220.946
Nuapada	Nuapada	3.852	610.382
Rayagada	Rayagada	7.073	967.911
Totaal Orissa		155.707	41.974.218

Ekonomy

Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân.

Toerisme

It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken.

De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is.

Dûnser op it karrefestival yn Puri.

Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.
Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.
Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (haats, iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje.

Natoer

Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk.

Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika.

• It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it UNESCO-netwurk fan biosfearreservaten. It is ferneamd om syn tichte salbosken (Shorea robusta), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant.
• De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út Sibearje en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels.
• It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien.

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Orissa fan Wikimedia Commons.