Let-Pleistosene massa-ekstinksje

Pleistosene megafauna yn noardlik Spanje op in skilderij fan Mauricio Antón. Te sjen (f.l.n.rj.): wylde hynders, wolhierrige mammoeten, hoaleliuwen, in rindier (dea) en in wolhierrige noashoarn.

De Let-Pleistosene massa-ekstinksje wie in barren wêrby't tusken 50.000 en 10.000 jier lyn it meastepart fan wrâlds megafauna útstoar. It wie net ien fan 'e "Grutte Fiif" massa-ekstinksjes út 'e skiednis fan 'e wrâld, mar it hie wol in tige grutte ynfloed op 'e ekology fan alle wrâlddielen om't it late ta it ynstoarten fan 'e faunatichtens en it bioferskaat oer de hiele wrâld. De Let-Pleistosene massa-ekstinksje wie sûnder presedint om't it hast útslutend megafauna trof (dy't ornaris definiëarre wurdt as bisten mei in gewicht fan 45 kg of mear), wylst lytsere bisten der amper ûnder te lijen hiene. As oarsaken wurde oer it algemien minsklik hanneljen (spesifyk: oerbejaging) of klimaatferoaring oanwiisd, hoewol't beide hypotezen kontroversjeel binne.

Neiere útlis

Yn it Let-Pleistoseen, oan it begjin fan it Holoseen ta, stoar it meastepart fan 'e megafauna oer de hiele wrâld út. Dy massa-ekstinksje ferskilde fan foargeande massa-ekstinksjes troch in ekstreme foarkar foar grutte bisten, wylst lytse bisten der frijwol neat fan skipen. In oar ferskil mei eardere massa-ekstinksjes wie de ôfwêzigens fan in ekologyske súksesje: d.w.s. dat der neat mear yn it plak kaam fan 'e ferdwinende megafauna. Dat hie op syn beurt in grutte ferskowing yn 'e besteande ûnderlinge relaasjes tusken de ferskillende bistesoarten en harren habitats ta gefolch.

De krekte tiid en de swierte fan 'e massa-ekstinksje fariëarre nei regio. De measte saakkundigen binne fan tinken dat de oarsaken minsklik hanneljen (troch oerbejaging) of klimaatferoaring wiene. Beide hypotezen hawwe in lange skiednis fan kontroverse, en de hjoeddeistige ynsichten lykje op in kombinaasje fan beide faktoaren te wizen.

De Let-Pleistosene massa-ekstinksje begûn omtrint 50.000 jier lyn yn Jeraazje en Afrika. It swierst troffen waard noardlik Jeraazje, wylst Súd- en Súdeast-Aazje en Afrika der relatyf licht fan ôfkamen. Rûchwei 46.000 jier lyn begûn de massa-ekstinksje yn Austraalje en Nij-Guineä, gebieten dy't doe noch troch in lânbrêge mei-inoar ferbûn wiene (yn ien lânmassa dy't Sahûl neamd wurdt). Ek deunby leine eilannen, lykas Floares, waarden doe troffen. Yn Tasmaanje begûn it massale útstjerren 41.000 jier lyn, nei't der likernôch 43.000 jier lyn in lânbrêge tusken dat eilân en Austraalje ûntstien wie. Dêrnei folgen Japan 30.000 jier lyn, Noard-Amearika 13.000 jier lyn en Súd-Amearika 12.500 jier lyn.

It is ûnûntstriidber dat de massa-ekstinksje yn Austraalje, Tasmaanje en de Amearika's, en mooglik ek yn Japan, gearfoelen mei de iere minsklike migraasje nei dy gebieten. Mar Jeraazje, dat foartiid al troch de minske bewenne waard, ûntsprong de dûns net. In dúdlik ferskil is wol dat de Let-Pleistosene massa-ekstinksje yn Jeraazje in stadige ûntjouwing wie, dy't mei tuskenskoften oanhold oer in perioade fan 40.000 jier oant er om 10.000 jier lyn hinne einige, wylst de massa-ekstinksje yn 'e Amearika's plakfûn yn in perioade fan net mear as 3.000 jier, wat yn geologyske termen mar in eachwink is.

Yn totaal stoar by de Let-Pleistosene massa-ekstinksje 65% fan alle soarten megafauna yn 'e wrâld út. Foar Noard-Amearika leit dat sifer op 72%, foar Súd-Amearika op 83% en foar Austraalje, Nij-Guineä en Tasmaanje op 88%. Fan alle sûchdieren mei in gewicht fan mear as 1.000 kg stoar wrâldwiid 80% út, en yn 'e Nije Wrâld en Austraalje 100%.

Party saakkundigen sjogge de Let-Pleistosene massa-ekstinksje as ien barren mei lettere, sûnder mis troch minsklik hanneljen feroarsake, massa-ekstinksjes yn it Mid- oant Let-Holoseen, lykas op 'e Antillen om 4000 f.Kr. hinne, op Nij-Kaledoanje om 1000 f.Kr. hinne, yn Nij-Seelân om 1450 hinne, en op 'e Maskarenen (Mauritsius en oanbuorjende eilannen) om 1650 hinne. De oerkoepeljende beneaming dy't dan brûkt wurdt, is de Let-Kwartêre massa-ekstinksje.

De wolhierrige mammoet (Mammuthus primigenius).

Utstoarne bistesoarten

N.B.: dit is in ûnfolsleine opsomming, bedoeld om in yndruk te jaan fan it ferskaat oan soarten dat by de Let-Pleistosene massa-ekstinksje ferlern gien is. Sjoch foar in folsleine list it korrespondearjende artikel op 'e Ingelske Wikipedy. De byfoege yllustraasjes binne allegearre artistike rekonstruksjes.

Afrika

• sûchdieren:
  • evenhoevigen: de Afrikaanske reuzebuffel (Syncerus antiquus), de noaskaamgnoe (Rusingoryx atopocranion), Kattwinkels reuzekowe-antilope (Megalotragus kattwinkeli), de súdlike springbok (Antidorcas australis), Bonds springbok (Antidorcas bondi), de Atlantyske gazelle (Gazella atlantica), it Algerynsk reuzehart (Megaceroides algericus), it reuzeknobbelswyn (Metridiochoerus andrewsi);
  • ûnevenhoevigen: de steppenoashoarn (Stephanorhinus hemitoechus), de Mauretaanske noashoarn (Ceratotherium mauritanicum), de reuzesebra (Equus capensis), de Saharasebra (Equus mauritanicus).

De wolhierrige noashoarn (Coelodonta antiquitatis).

De Sibearyske ienhoarn (Elasmotherium sibiricum).

Súd- en Súdeast-Aazje

• sûchdieren:
  • slurfdieren: de Yndyske rjochttoskoaljefant (Palaeoloxodon namadicus), de Floaresstegodont (Stegodon florensis), de eastlike stegodont (Stegodon orientalis);
  • evenhoevigen: de oerbanteng (Bos palaesondaicus), de Sebûaanske tamarû (Bubalus cebuensis), Groves' tamarû (Bubalus grovesi), de koarthoarnwetterbuffel (Bubalus mephistopheles);
  • ûnevenhoevigen: it Yndysk hynder (Equus namadicus), it Yunnanhynder (Equus yunanensis), de reuzetapir (Tapirus augustus);
  • rôfdieren: Bacons reuzepanda (Ailuropoda baconi), de Aziatyske hoalehyena (Crocuta ultima);
  • skobdieren: it Aziatysk reuzeskobdier (Manis palaeojavanica);
  • primaten: de Sineeske orang-oetan (Pongo weidenreichi), de Floaresminske (Homo floresiensis), de Luzonminske (Homo luzonensis), de Solominske (Homo erectus soloensis);
• fûgels: de Japanske flechtleaze ein (Shiriyanetta hasegawai), de grutte rankfearearrebarre (Leptoptilos robustus).

De hoalebear (Ursus spelaeus).

De hoaleliuw (Panthera spelaea).

De Amerikaanske mammoet (Mammuthus columbi).

Jeropa, it Midden-Easten en Noard- en East-Aazje

• sûchdieren:
  • slurfdieren: de wolhierrige mammoet (Mammuthus primigenius)¹, de Sardynske dwerchmammoet (Mammuthus lamarmorai), de Jeropeeske rjochttoskoaljefant (Palaeoloxodon antiquus), de Japanske rjochttoskoaljefant (Palaeoloxodon naumanni), de Sineeske rjochttoskoaljefant (Palaeoloxodon huaihoensis), de Krentinzyske dwerchoaljefant (Palaeoloxodon creutzburgi), de Malteeske dwerchoaljefant (Palaeoloxodon mnaidriensis),de Syprioatyske dwerchoaljefant (Palaeoloxodon cypriotes), de grutte Sisyljaanske dwerchoaljefant (Palaeoloxodon cf. mnaidriensis);
  • evenhoevigen: it Malteesk dwerchnylhoars (Hippopotamus melitensis), it Sisyljaansk dwerchnylhoars (Hippopotamus pentlandi), it Syprioatysk dwerchnylhoars (Hippopotamus minor), de steppewisint (Bison priscus), de Baikaljak (Bos baikalensis), de Jeropeeske wetterbuffel (Bubalus murrensis), de Noardsineeske wetterbuffel (Bubalus wansijocki), de Eastsineeske wetterbuffel (Bubalus teilhardi), de reuzemuskusokse (Praeovibos priscus), de noardlike saiga-antilope (Saiga borealis), de skroefhoarnantilope (Spirocerus kiakhtensis), de geitehoarnantilope (Parabubalis capricornis), de Jeropeeske taargeit (Hemitragus cedrensis), it reuzehart (Megaloceros giganteus), it Mongoalsk reuzehart (Sinomegaceros ordosianus), it Japansk reuzehart (Sinomegaceros yabei), de Mediterrane barasinga (Haploidoceros mediterraneus), it Kretinzysk hart (Candiacervus cretensis), it Kretinzysk dwerchhart (Candiacervus ropalophorus), it Rjûkjûaanske dwerchhart (Cervus astylodon), Knoblochs kamiel (Camelus knoblochi);
  • ûnevenhoevigen: de wolhierrige noashoarn (Coelodonta antiquitatis), de steppenoashoarn (Stephanorhinus hemitoechus), de wâldnoashoarn (Stephanorhinus kirchbergensis), de Sibearyske ienhoarn (Elasmotherium sibiricum), it Dalianhynder (Equus dalianensis), Ovidovs hynder (Equus ovidovi)², de Jeropeeske wylde ezel (Equus hydruntinus)³;
  • rôfdieren: de hoalebear (Ursus spelaeus), de Pleistosene lytse hoalebear (Ursus rossicus), de Gamssulzenbear (Ursus ingressus), de steppebear (Ursus arctos priscus), de reuze-iisbear (Ursus maritimus tyrannus), de Jeraziatyske kromswurdtosktiger (Homotherium latidens), de hoaleliuw (Panthera spelaea), it hoaleloaihoars (Panthera pardus spelaea), de Issoirelynks (Lynx issiodorensis), de hoalelynks (Lynx pardinus spelaeus), de hoalewolf (Canis lupus spelaeus); de Jeropeeske wylde hûn (Cuon alpinus europaeus), de Sardynske wylde hûn (Cyontherium sardous), de hoalehyena (Crocuta spelaea), de Aziatyske hoalehyena (Crocuta ultima), de Pleistosene Jeropeeske reuze-otter (Cyrnaonyx antiqua), de grutte Westmediterrane otter (Algarolutra majori), de Kretinzyske otter (Lutrogale cretensis), de Sardynske reuze-otter (Megalenhydris barbaricina), de Sardynske dwerchotter (Sardolutra ichnusae);
  • kjifdieren: Cuviers bever (Trogontherium cuvieri), de Jeraziatyske reuzekjifstikelbaarch (Hystrix refossa), de Kaukasusmarmot (Marmota palaeocaucasica), de ûnechte sisel (Spermophilus citelloides), it Desnagrûniikhoarntsje (Spermophilus severskensis), it wynbraugrûniikhoarntsje (Spermophilus superciliosus), de reuzehamster (Cricetus major), de Malteeske reuzesliepmûs (Leithia melitensis), de Sisyljaanske reuzesliepmûs (Leithia cartei), de Pyreneeske oerwetterrôt (Minomys pyrenaicus), de Sibearyske oerwetterrôt (Minomys chandolensis), de Ibearyske sniemûs (Pliomys lenki), Grafs fjildmûs (Microtus grafi);
  • hazze-eftigen: de Donhazze (Lepus tanaiticus), de reuzefluithazze (Ochotona whartoni);
  • primaten: de Neändertaler (Homo neanderthalensis);
• fûgels: de Eastaziatyske strúsfûgel (Struthio anderssoni), de Jakoetyske goes (Anser djuktaiensis), de oerkraanfûgel (Grus primigenia), de Malteeske kraanfûgel (Grus melitensis), de Kretinzyske ûle (Athene cretensis);
• reptilen: de Sisyljaanske lânskylpod (Solitudo sicula); de Malteeske halsbânhagedis (Lacerta siculimelitensis).

¹) Reliktpopulaasjes oerlibben yn refugia op it eilân St. Paul yn 'e Beringsee oant 3600 f.Kr., en op it eilân Wrangel yn 'e Noardlike Iissee oant 2000 f.Kr.
²) In reliktpopulaasje oerlibbe yn refugia yn noardlik Sina oant yn it Let-Holoseen.
³) In reliktpopulaasje oerlibbe yn refugia yn Anatoalje oant yn it Let-Holoseen.

Fierders ferdwûnen ferskate bisten út Jeropa, it Midden-Easten en Noard- en East-Aazje dy't yn oare regio's wol oerlibben. It nylhoars (Hippopotamus amphibius) en it jachtloaihoars (Acinonyx jubatus), dy't yn Afrika ek hjoed de dei noch foarkomme, ferlearen bgl. it Jeropeeske diel fan harren ferspriedingsgebiet.

De Amerikaanske mastodont (Mammut americanum).

De harteland (Cervalces scotti).

It westlik kamiel (Camelops hesternus).

It Laraansk kromtoskdier (Mixotoxodon larensis).

De grutte koartsnútbear (Arctodus simus).

De Amerikaanske kromswurdtosktiger (Homotherium serum).

De gewoane sabeltosktiger (Smilodon fatalis).

De Amerikaanske liuw (Panthera atrox).

De Shastagrûnloaiert (Nothrotheriops shastensis).

De Teksaanske kerfskyldglyptodont (Glyptotherium texanum).

Noard-Amearika

• sûchdieren:
  • slurfdieren: de wolhierrige mammoet (Mammuthus primigenius)¹, de Amerikaanske mammoet (Mammuthus columbi), de Kalifornyske dwerchmammoet (Mammuthus exilis), de Amerikaanske mastodont (Mammut americanum), de Pasifyske mastodont (Mammut pacificum);
  • evenhoevigen: de Amerikaanske oerbizon (Bison antiquus), de langhoarnbizon of reuzebizon (Bison latifrons), de steppewisint (Bison priscus), de westlike bizon (Bison occidentalis), de reuzemuskusokse (Praeovibos priscus), de wâldmuskusokse (Bootherium bombifrons), de strûkokse (Euceratherium collinum), Harringtons berchgeit (Oreamnos harringtoni), de harteland (Cervalces scotti), it Amerikaansk berchhart (Odocoileus lucasi), it Torontohart (Torontoceros hypogaeus), de Pasifyske gaffelantilope (Antilocapra pacifica), de dwerchgaffelantilope (Capromeryx minor), de Amerikaanske fjouwerhoarnantilope (Tetrameryx shuleri), it westlik kamiel (Camelops hesternus), de grutkoplama (Hemiauchenia macrocephala), de groupoatlama (Palaeolama mirifica), de platkoppekary (Platygonus compressus), de langsnútpekary (Mylohyus nasutus);
  • ûnevenhoevigen: it Meksikaansk hynder (Equus conversidens), Scotts hynder (Equus scotti), it westlik hynder (Equus occidentalis), it Yukonhynder (Equus lambei), it stelthynder (Harringtonhippus francisci), de Kalifornyske tapir (Tapirus californicus), Merriams tapir (Tapirus merriami), de Verotapir (Tapirus veroensis), it Laraansk kromtoskdier (Mixotoxodon larensis);
  • rôfdieren: de grutte koartsnútbear (Arctodus simus), de Súdamerikaanske koartsnútbear (Arctotherium wingei), de Floaridabrilbear (Tremarctos floridanus), de reuze-iisbear (Ursus maritimus tyrannus), de gewoane sabeltosktiger (Smilodon fatalis), de Amerikaanske kromswurdtosktiger (Homotherium serum), de hoaleliuw (Panthera spelaea), de Amerikaanske liuw (Panthera atrox), de reuzejagûar (Panthera onca augusta), Trumans jachtloaihoars (Miracinonyx trumani), de reuzewolf (Aenocyon dirus), de Beringwolf², de Pleistosene prêrjewolf (Canis latrans orcutti), de hoalehûn (Protocyon troglodytes), it koartsnútstjonkdier (Brachyprotoma obtusata),
  • kjifdieren: Pinckney's kapibara (Neochoerus pinckneyi), de Aisopuskapibara (Neochoerus aesopi), de reuzebever (Castoroides ohioensis), Kleins oerzon (Erethizon kleini), de stomptoskreuzehûtia (Amblyrhiza inundata), de plaattoskreuzehûtia (Elasmodontomys obliquus), de skroeftoskreuzehûtia (Quemisia gravis), de grutte Jamaikaanske reuzehûtia (Clidomys osborni), Findley's hamsterrôt (Neotoma findleyi), de dwerchhamsterrôt (Neotoma pygmaea), de reuze-eilânwytpoatmûs (Peromyscus nesodytes), de Floaridafeanlemming (Synaptomys australis);
  • ynsekte-iters: Dalquests grize pipermûs (Notiosorex dalquesti), Harris' grize pipermûs (Notiosorex harrisi);
  • hazze-eftigen: de Aztlánknyn (Aztlanolagus agilis), de reuzefluithazze (Ochotona whartoni);
  • flearmûzen: Stocks fampierflearmûs (Desmodus stocki), de ûnbespikkele snorburdflearmûs (Pteronotus pristinus);
  • toskearmen: de reuzegrûnloaiert of Jeffersons grûnloaiert (Megalonyx jeffersonii), Harlans grûnloaiert (Paramylodon harlani), de Shastagrûnloaiert (Nothrotheriops shastensis), de Teksaanske grûnloaiert (Nothrotheriops texanus), Laurillards steppegrûnloaiert (Eremotherium laurillardi), de Jûkatangrûnloaiert (Nohochichak xibalbahkah), de ovaalkopgrûnloaiert (Xibalbaonyx oviceps), de hoalegrûnloaiert (Xibalbaonyx exiniferis), de Jaliscogrûnloaiert (Xibalbaonyx microcaninus), de Salvadoraanske grûnloaiert (Meizonyx salvadorensis), de Teksaanske kerfskyldglyptodont (Glyptotherium texanum), de rûnkerfskyldglyptodont (Glyptotherium cilindricum), it moai gurdledier (Dasypus bellus), Leisey's tsjûkskyldgurdledier (Pachyarmatherium leiseyi), it Meksikaansk flaktegurdledier (Pampatherium mexicanum), it Floaridaflaktegurdledier (Holmesina floridanus), it grutte flaktegurdledier (Holmesina major);
• fûgels:
  • goeseftigen: de Barbadosgoes (Neochen barbadiana), de Bermudeeske flechtleaze ein (Anas pachyscelus), de Kalifornyske flechtleaze see-ein (Chendytes lawi), de Meksikaanske stikelsturt (Oxyura zapatima);
  • hineftigen: de Kalifornyske kalkoen (Meleagris californica), de groupoatkalkoen (Meleagris crassipes);
  • rôffûgels: de reuzetearatornis (Aiolornis incredibilis), Merriams tearatornis (Teratornis merriami), de Kubaanske tearatornis (Oscaravis olsoni), de Woodburntearatornis (Teratornis woodburnensis), de kwiere gierfûgel (Cathartornis gracilis), de grouwe kealkopkondor (Gymnogyps amplus), de La Brea-kondor (Breagyps clarki), de Kubaanske kondor (Gymnogyps varonai), de westlike swarte gier (Coragyps occidentalis), de Amerikaanske neofron (Neophrontops americanus), Woodwards earn (Buteogallus woodwardi), Daggetts earn (Buteogallus daggetti), de fragile earn (Buteogallis fragilis), de Kubaanske grutte hauk (Buteogallus borrasi), de Kubaanske reuzehauk (Gigantohierax suarezi), de dwaalearn (Neogyps errans), Grinnells toefearn (Spizaetus grinnelli), Willetts toefearn (Spizaetus willetti), de Bahama-earn (Titanohierax gloveralleni);
  • falkeftigen: de Bahamakarakara (Caracara creightoni), de Jamaikaanske karakara (Caracara tellustris), de Portorikaanske karakara (Caracara latebrosus), de Hispanjoalske karakara (Milvago alexandri), de Kubaanske karakara (Milvago diazfrancoi);
  • ûle-eftigen: de Kubaanske reuze-ûle (Ornimegalonyx oteroi), de La Brea-ûle (Oraristrix brea), de La Brea-dwerchûle (Asphaltoglaux cecileae), Kurochkins dwerchûle (Glaucidium kruochkini);
  • eiberteftigen: de tarre-earrebarre (Ciconia maltha), Wetmore's nintersêd (Mycteria wetmorei);
  • kraaneftigen: de Kubaanske flechtleaze kraanfûgel (Antigone cubensis), Page's kraanfûgel (Grus pagei), de Antiljaanske hoaleral (Nesotrochis debooyi), de Barbadosmarkol (Fulica podagrica);
  • flamingo-eftigen: Cope's flamingo (Phoenicopterus copei), de Amerikaanske lytse flamingo (Phoenicopterus minutus);
  • wilstereftigen: Dows seepappegaai (Fratercula dowi);
  • dûkereftigen: de lytse hjerringslynder (Podiceps parvus);
  • spjochteftigen: Garretts spjocht (Breacopus garretti), Shaws spjocht (Melanerpes shawi), de Bermudagrûnspjocht (Colaptes oceanicus), de lytse tarrespjocht (Bitumenpicus minimus);
  • pappegaai-eftigen: de Meksikaanske araparkyt (Rhynchopsitta phillipsi);
• reptilen:
  • skyldpodden: de grouskyldreuzeskyldpod (Hesperotestudo crassiscutata), de hurdskyldlânskyldpod (Hesperotestudo turgida), Donlalo's gofferskyldpod (Gopherus donlaloi), Marcano's lânskyldpod (Chelonoidis marcano).

¹) Reliktpopulaasjes oerlibben yn refugia op it eilân St. Paul yn 'e Beringsee oant 3600 f.Kr., en op it eilân Wrangel yn 'e Noardlike Iissee oant 2000 f.Kr.
²) In histoaryske populaasje fan 'e grize wolf, dus sûnder wittenskiplike namme.

Yn Noard-Amearika stoar ek de saiga-antilope (Saiga tatarica) út, hoewol't dy yn Jeraazje oerlibbe. Ferskate kateftigen, lykas de poema (Puma concolor), de oselot (Leopardus pardalis) en de jagûarûndy (Herpailurus yagouaroundi) ferdwûnen út Noard-Amearika, mar oerlibben yn Súd-Amearika. De poema werkolonisearre hiel Noard-Amearika letter, mar de oselot en de jagûarûndy kamen net fierder as Sintraal-Amearika en Meksiko. Datselde gou foar de reuze-eameliter (Myrmecophaga tridactyla), dy't krektlyk út Noard-Amearika weiwaard. Ek Stellers seeko (Hydrodamalis gigas) ferdwûn út Noard-Amearika, mar in reliktpopulaasje oerlibbe oant 1768 by de Kommandeurseilannen foar de eastkust fan Sibearje.

Cuviers oaljefant (Cuvieronius hyodon.

In bûdelliuw (Thylacoleo carnifex).

Súd-Amearika

• sûchdieren:
  • slurfdieren: Cuviers oaljefant (Cuvieronius hyodon), de dwerchmastodont (Notiomastodon platensis);
  • evenhoevigen: it Patagoanyske reuzehart of de Andeswapity (Morenelaphus brachyceros), it grut Antiferhart (Antifer ultra), it breedhoarnde Antiferhart (Antifer ensenadensis), it sâltflaktemûldierhart (Odocoileus salinae), de Lujánlama (Eulamaops parallelus), de grutkoplama (Hemiauchenia macrocephala), de groupoatlama (Palaeolama mirifica);
  • ûnevenhoevigen: it Súdamerikaansk hynder (Equus neogeus), it Pampadwerchhynder (Hippidion principale), Deville's dwerchhynder (Hippidion devillei), it lyts Patagoanysk dwerchhynder (Hippidion saldiasi), de kraachtapir (Tapirus cristatellus), it Patagoanysk langhalsdier (Macrauchenia patagonica), it Ensenadalanghalsdier (Macraucheniopsis ensenadensis), it Bahianuvernoasdier (Xenorhinotherium bahiense), it Let-Pleistosene hynsteskonkdier (Neolicaphrium recens), it Río de la Platakromtoskdier (Toxodon platensis), it Laraansk kromtoskdier (Mixotoxodon larensis), it Piaukapibaradier (Piauhytherium capivarae);
  • rôfdieren: de Súdamerikaanske koartsnútbear (Arctotherium wingei), de Tarijakoartsnútbear (Arctotherium tarijense), de Buenos Airesbear (Arctotherium bonairense), de reuzesabeltosktiger (Smilodon populator), de gewoane sabeltosktiger (Smilodon fatalis), de Patagoanyske jagûar (Panthera onca mesembrina), de reuzewolf (Aenocyon dirus), Nehrings wolf (Canis nehringi), de hoalehûn (Protocyon troglodytes);
  • kjifdieren: de Tarijakapibara (Neochoerus tarijensis);
  • flearmûzen: de reuzefampier (Desmodus draculae);
  • toskearmen: de Súdamerikaanske reuzegrûnloaiert (Megatherium americanum), Laurillards steppegrûnloaiert (Eremotherium laurillardi), de steppegrûnloaiert (Nothropus priscus), de Maquinégrûnloaiert (Nothrotherium maquinense), de gouden grûnloaiert (Ahytherium aureum), de wettergrûnloaiert (Australonyx aquae), de duvelgrûnloaiert (Diabolotherium niordenskioldi), de grutklaugrûnloaiert (Megistonyx oreobios), Cuviers grûnloaiert (Catonyx cuvieri), de Sileenske grûnloaiert (Scelidodon chiliense), de tongegrûnloaiert (Glossotherium robustum), de langtoskgrûnloaiert (Lestodon armatus), Darwins grûnloaiert (Mylodon darwini), de rankkopgrûnloaiert (Scelidotherium leptocephalum), Ibsens grûnloaiert (Mylodonopsis ibseni), de grutte pânsergrûnloaiert (Ocnotherium giganteum), Bucklands grûnloaiert (Valgipes bucklandi), de fizelsturtglyptodont (Doedicurus clavicaudatus), de kaaipoatglyptodont (Glyptodon clavipes), de rûnkerfskyldglyptodont (Glyptotherium cilindricum), de grouskyldglyptodont (Hoplophorus euphractus), de ûnfolsleine franjeskyldglyptodont (Lomaphorus imperfectus), de hurdskyldglyptodont (Neosclerocalyptus ornatus), de rûge holsturtglyptodont (Neuryurus rudis), de bobbelpânserglyptodont (Panochthus tuberculatus), de kerfpânserglyptodont (Plaxhaplous canaliculatus), it moai gurdledier (Dasypus bellus), it spikkelbûnt gurdledier (Eutatus punctatus), it dûnker tsjûkskyldgurdledier (Pachyarmatherium tenebris), it Brazyljaansk tsjûkskyldgurdledier (Pachyarmatherium brasiliense), it gewoane flaktegurdledier (Pampatherium typum), Humboldts flaktegurdledier (Pampatherium humboldtii), it westlik flaktegurdledier (Holmesina occidentalis), it wûndergurdledier (Tonnicinctus mirus);
  • primaten: de Brazyljaanske oeraap (Protopithecus brasiliensis), de kaipoara (Caipora bambuiorum), Cartelle's aap (Cartelles coimbrafilhoi), Mauro's brulaap (Alouatta mauroi);
• fûgels:
  • goeseftigen: de grutte Orinokogoes (Neochen pugil);
  • rôffûgels: de Pampakeizergier (Pampagyps imperator), de reliktgier (Geronogyps reliquus), Winge's gier (Wingegyps cartellei), Neves' Pleistoseengier (Pleistovultur nevesi);
  • falkeftigen: de reuzekarakara (Caracara major), Seymours karakara (Caracara seymouri), de Perûviaanske karakara (Milvago brodkorbi);
• reptilen: de Fenezolaanske kaaiman (Caiman venezuelensis), Lutz' lânskyldpod (Chelonoides lutzae), de reuzegrutkoprivierskyldpod (Peltocephalus maturin).

Austraalje, Nij-Guineä, Tasmaanje en de Stille Súdsee

• sûchdieren:
  • bûdeldieren: it hazzetoskreuzebûdeldier (Diprotodon opatum), it Hûlyreuzebûdeldier (Hulitherium tomasetti), it trijekwabbich jokwangreuzebûdeldier (Zygomaturus trilobus), Ronalds bûdeldier (Maokopia ronaldi), de Let-Pleistosene bûdeltapir (Palorchestes azael), de reuzekoartsnútkangoeroe (Procoptodon goliah), Stirlings sterksturtkangoeroe (Sthenurus stirlingi), de westlike sterksturtkangoeroe (Simosthenurus occidentalis), de izergrize reuzekangoeroe (Macropus ferragus), de titanekangoeroe (Macropus titan), Pearsons grize reuzekangoeroe (Macropus pearsoni), de Anakreuzewallaby (Protemnodon anak), Pauls reuzebeamkangoeroe (Bohra paulae), de reuzemuskuskangoeroerôt (Propleopus oscillans), de nombe (Nombe nombe), de reuzepotoroe (Borungaboodie hatcheri), de bûdelliuw (Thylacoleo carnifex), de Tasmaanske reuzeduvel (Sarcophilus laniarius), de Moornaduvel (Sarcophilus moornaensis), de smeltoskreuzewombat (Lasiorhinus angustidens), de wrotreuzewombat (Phascolonus gigas), Ramsay's súdlike reuzewombat (Ramsayia magna), Hacketts wombat (Vombatus hacketti), de middelgrutte reuzewombat (Sedophascolomys medius), Wakefields dwerchwombat (Warendja wakefieldi), de reuzekoäla (Phascolarctos stirtoni);
  • snaffeldieren: Hacketts reuze-eamelychel (Murrayglossus hacketti), Owens reuze-eamelychel (Megalibgwilia owenii);
• fûgels: Lydekkers kasuaris (Casuarius lydekkeri), de grutkaakrinfûgel (Genyornis newtoni), de reuzetermometerfûgel (Progura gallinacea), de riedselgier (Cryptogyps lacertosus), Gaffs earn (Dynatoaetus gaffae), de groubonkige earn (Dynatoaetus pachyosteus), de grutte Australyske flamingo (Xenorhynchopsis tibialis), de lytse Australyske flamingo (Xenorhynchopsis minor);
• reptilen:
  • krokkedileftigen: de Papoeagaviaal (Ikanogavialis papuensis), de ranke sompekening (Paludirex gracilis), de hurdsnútkarteltosklânkrokkedil (Quinkana fortirostrum), de Fidzjykrokkedil (Volia athollandersoni);
  • slangen: de gewoane wonamby (Wonambi naracoortensis), Barrie's wonamby (Wonambi barriei);
  • hagedissen: de steppefaraan (Varanus priscus);
  • skyldpodden: de platkopdwaalskyldpod (Meiolania platyceps), Owens skyldpod (Ninjemys oweni).

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.