Smaak (sintúch)
Smaak of smaaksin, ek wol gustative waarnimming of gustative persepsje neamd, is it fermogen van in organisme om beskate skiekundige gearstallings direkt as smaken waar te nimmen. It útoefenjen fan dat fermogen hjit priuwen. Smaak is ien fan 'e fiif klassike sintugen fan 'e minske en fan guon bisten. It orgaan dêr't de smaakreseptors diel fan útmeitsje, is de tonge. Dêrnjonken befine har efter yn 'e mûle ek smaakreseptors.
Wurking fan 'e smaaksin
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]By minsken bestiet de smaaksin út smaakpapillen op 'e tonge en efter yn 'e mûlholte. Dy befetsje 'smaakknoppen', dêr't skiekundige gearstallings omset wurde yn aksjepotinsjalen nei trije fan 'e tolve harsensenuwen.
De sânde gesichtssenuw, de nervus facialis, draacht (fia in ôfspjalting, de chorda tympani) smaaksensaasjes fan it foarste twatrêdepart fan 'e tonge, wylst de nervus glossopharyngeus de smaaksensaasjes fan it efterste trêdepart fan 'e tronge draacht. De nervus vagus ûntfangt smaaksensaasjes fan 'e rêch fan 'e mûlholte.
De ynformaasje dy't de boppeneamde senuwen oanbringe, wurdt ferwurke troch it smaaksintrum yn 'e harsens (nucleus solitarius).
Primêre smaken
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]As algemiene regel is de smaak in waarnimming fan 'e ynteraksje fan 'e fundamintele smaken swiet, soer, sâlt, bitter en ûmamy.
In swiete smaak kin oproppen wurde troch de oanwêzigens fan sûker (d.w.s. kristalsûker) of oare sûkers, mar der bestiet gjin ûndûbelsinnich ferbân tusken de mjitte fan swietens en in spesifike gemyske eigenskip (fan sûkers). In soere smaak hinget gear mei in hege konsintraasje fan wetterstofioanen. In suvere sâltsmaak wurdt inkeld opwekke troch kokensâlt (NaCl). Foar in bittere smaak bestiet gjin ûndûbelsinnich ferbân tusken smaak en gemy. Umamy wurdt feroarsake troch aminosoeren (benammen mononatriumglutamaat). It jout de yndruk fan hertlikens en hat in stimulearjende ynfloed op 'e waarnimming fan oare smaken.
By eksperiminteel ûndersyk wurdt gebrûk makke fan reidsûker foar swiet, jittik foar soer, kokensâlt foar sâlt, kinine foar bitter en mononatriumglutamaat foar ûmamy. Alle mooglike smaken kinne makke wurde troch de ferminging fan dy primêre smaken, mei útsûndering fan 'e smaak fan sjippe, dêr't alkalyske stoffen foar nedich binne.
Neffens guon wittenskippers is fetsmaak de sechsde smaak. Fetsmaak wurdt feroarsake troch fetstoffen: organyske ferbinings besteande út triglyseriden.
Oare yndrukken
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De "hjitte" smaak fan pipers wurdt feroarsake troch de ynfloed fan 'e wurksume stof op 'e TRP-ioanekanalen fan termo- en gemoreseptors. Dy wurksume stoffen binne allylisotiosyanaat, kapsaïsine, piperine en allisine. De stoffen wurkje fia itselde meganisme ek op 'e nosireseptors (dy't pine registrearje).
Mentol wurket op 'e termoreseptors (dy't waarmte en kjeld registrearje) yn 'e mûle en de noasholte. It jout dêrtroch de yndruk dat men troch it te priuwen kjeld ûnderfynt.
Njonken de ferbinings dêr't iten en drinken út gearstald is, hat ek de tekstuer dêrfan ynfloed op 'e ûnderfining fan 'e smaak. Dêrby spilet it sintúch taast in rol, yn dit gefal útoefene troch de tonge.
Rook
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De gefoelichheid fan 'e foar de smaakwaarnimming ferantwurdlike gemoreseptors is folle lytser as dy fan 'e gemoreseptors yn 'e noas. In grut diel fan wat minsken ornaris as "smaak" ûnderfine, wurdt sadwaande eins mei de rooksin waarnommen. Dêrby moat wol oantekene wurde dat alkohol ien fan 'e mar in pear suvere stoffen is dy't sawol in smaak- as in rooksensaasje feroarsaket.
Fersteuring fan smaak
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Minsken dy't gjin of mar in breklike smaaksin hawwe, lije faak oan anosmy. Eins is dat gjin gebrek oan 'e smaak, mar oan 'e rooksin of it folsleine ûnfermogen om te rûken.
Sjoch ek
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]| Boarnen, noaten en/as referinsjes: | ||
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.
|
