Goaden yn natoerreligys

Ut Wikipedy
Jump to navigation Jump to search

By definysje binne de goaden yn natoerreligys grut yn tal, yn in grut panteons mei goaden, geasten en oare boppenatoerlike wêzens. Suver by definysje, want der binne fansels altyd útsûnderings. Yn dit gefal binne dat bygelyks de Mbuti-pychmeeën út Saïre, dy’t hielendal gjin aparte goaden kenne. Wat oare religys “God” neame, is foar harren de natoer, de wyldernis dêr’t se yn en fan libje. Nettsjinsteande sokke útsûnderings, kin dochs de yndruk ûntstean dat natoerreligyen yn ’e grûn polyteïstysk of panteïstysk binne. Hoewol’t it net perfoarst ferkeard is om se sa te neamen, moat wol reäliseare wurde dat se neat hawwe dat him echt ferlykje lit mei it flakke Mediterrane polyteisme út ’e Aldheid.

De Opbou fan ’e Panteons fan Natoerreligyen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De goaden fan natoerreligyen belichemje almeast natoerferskynsels, lykas sinne, moanne, see, ierde, fjoer, iis, rein, wyn, sykte en dea, en emoasjes, lykas leafde, haat en oergeunstigens. Sa namen ûnder de godheden fan ’e Ainu, de ynheemske bewenners fan it noardlike Japanske eilân Hokkaido en de Koerilen, njonken de bearegod de goadinnen fan ’e sinne, de moanne en it fjoer in wichtich plak yn. By de Tarahumara fan noardlik Meksiko binne de wichtichste goaden Raiénari, de sinnegod en beskermer fan ’e manlju, en Mecha, de moannegoadinne en beskermster fan ’e froulju. De Ewé fan súdlik Benyn, Togo en Gana hawwe mear as seishûndert godheden, ynklusyf ien dy’t de pokken belichemet. By de Inka’s fan Súd-Amearika namen de sinnegod Inti, de skepper-god Viracocha en de moannegoadinne Mamaquilla, de frou fan Inti, de heechste posysjes yn. Oare wichtige goaden wienen de ierdgod Pachacamac, syn helske frou Pachamama en de tongergod Illapa, de soan fan Inti en Mamaquilla. De âlde godstsjinst fan ’e Cookeilannen, yn ’e Stille Súdsee, omfette in yngewikkeld systeem fan 71 goaden, dy’t elk in beskaat faset fan it deistich libben fan ’e minsken behearsken. By de Eskimo’s leauwe ferskate groepen yn in machtige goadinne, dy’t bekendstiet as de Grutte Mem fan ’e See en dy’t op ’e seeboaium libbet. Yn Alaska hyt se Nerivik, yn Kanada Sedna of Uiniyumayuittuq en op Grienlân Arnarquagssaq. Yn it leauwe fan ’e Yoruba fan súdwestlik Nigearia en súdlik Benyn spylje de grutte memmegoadinne Onile, de skepper-god Orishala, de stamfaar-god Odua en de ierdgoadinne Onkoro in wichtige rol. De Lappen fan noardlik Skandinaavje leauwe yn ’e goaden fan ’e sinne, de moanne en fan ferskate eleminten fan ’e natoer. De seizoenewiksel, de waarsomstannichheden, de sûnens fan minske en bist, alles wurdt bepaald troch goaden en legere geasten. Dêrom offerje de Lappen oan alle goaden en geasten op seremoniële wize op fêste tiden fan it jier en mei in grut tal ferskillende doelen.

It Panteon fan ’e Maya’s[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ah Puch ôfbyld yn de Dresden Kodeks

By de Maya’s fan Belize, Gûatemala en súdlik Meksiko wie de haadgod Itzamná, de himelgod, dy’t ôfbylde waard as in gebou dêr’t de tagongspoarte de mûle by wie. Hy wie ek de god fan ’e hel, it fjoer en de genêskeunst en alle oare godheden wienen syn tsjinners. De wichtichsten fan dy oare goaden wienen Chac, de reingod, Yum Kaax, de god fan ’e planten, en yn it bysûnder fan ’e mais, en Ah Puch, de god fan ’e dea. De Fearredragende Slange, dy’t by de Maya’s bekend stie as Kukulcán, waard yn ’e postklassike perioade oernommen út sintraal Meksiko.

Ek de Maya-keningen, dêr’t men fan leaude dat se fan ’e goaden ôfstammen, waarden fergodlike. Sa bidde de preesters fan ’e Quiché-Maya’s fan Guatemala ek hjoed de dei noch ta Rey Quiché (“de Quiché-kening”), oftewol Tecun Uman, de lêste kening fan Utatlán, dy’t yn 1524 troch de Spaanske conquistadores deade waard.

It Panteon fan ’e Taíno[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De no útstoarne Taíno, de ynheemske bewenners fan Porto Riko, leauden yn in grut tal godheden dy’t se cemíes neamden en oanbeaën de measten fan harren troch in har symbolisearjende stien, rots, skelp, of houten of gouden byld te ferearjen. De heechste god wie Yocahú, de ûnsichtbere skepper. Nei him wie Yukiyú, de god fan positive machten, de wichtichste godheid. De god Jurakán regearre de machten fan it kwea fan ’e Lytse Antillen ôf, dêr’t syn grime oanwoeks ta orkaanwinen (it Spaanske wurd huracán is fan syn namme ôflaat, en fia it Ingelske hurricane ek it Nederlânske en Fryske “orkaan”). De Taíno leauden fierders yn in panteon fan legere geasten, wêrûnder dy fan har foarfaars en dy fan lânskipseleminten, lykas beammen, streamen, bergen en marren.

It Panteon fan ’e Hawaiïanen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn ’e âlde religy fan Hawaiï wienen der fjouwer wichtige goaden: Ku, Lono, Kane en Kanaloa. Ku wie de god fan ’e loft en de stamfaar fan ’e hiele minskheid. Hy regearre oer de manlike goaden en wie troud mei Hina, de ierdgoadinne, dy’t regearre oer alle goadinnen. Ku hie in grut ferskaat oan manifestaasjes. Ien dêrfan wie de goedwillige god fan it fiskjen, Ku-ula (“Ku fan ’e Oerfloedige Seeën”) en oare wienen de goaden fan ’e wâlden en fan ’e lânbou. De minsken rôpen Ku oan as de rispinge meager wie en yn tiden fan drûchte of oare rampen boude men in timpel om Ku tefreden te stellen. Ien fan Ku syn ysbaarlikste manifestaasjes wie Kukailimoku (“Ku de Lângriper”), de oarlochsgod dy’t oanbean waard troch Kamehameha de Grutte1758-1819), de feriener en earste alii, 'kening', fan Hawaiï. Yn ’e timpels dy’t wijd wienen oan Kukailimoku waarden net allinne rys- en biste-offers, mar ek minske-offers brocht.

Lono wie de god fan ’e eleminten. As reingod wie hy ferantwurdlik foar it wolslagjen fan ’e rispinge. Dêrom wied er ek god fan ’e fruchtberens en de frede. Kane skoep de earste minske út it stof fan ’e ierde en blies him libben yn (it Hawaiïaanske wurd foar “man” is kane). Neffens de leginde stammen de Hawaiïaanske keningen fan him ôf. Yn ’e mande mei Ku en Lono skoep Kane ek de ierde, de moanne, de stjerren en de oseaan.

De fjirde grutte god wie Kanaloa, dy’t faak yn oarloch wie mei de oare trije. Doe’t de himel fan ’e ierde skaat waard, waard Kanaloa oan it haad steld fan ’e geasten fan ’e ierde. Om’t dy gjin kava, ryswyn, drinke mochten, kamen se yn opstân, mar se waarden ferslein en ferdreaun nei de ûnderwrâld, dêr’t Kanaloa de hearsker oer de deaden waard.

Njonken de fjouwer wichtichste goaden hienen de Hawaiïanen fjirtich mindere goaden en goadinnen. Dêrûnder wienen û.m. de bekende Pele, de goadinne fan ’e fulkanen, en har susters Laka, de goadinne fan ’e hula (in ynheemske Hawaiïaanske dûns mei spirituële konnotaasjes) en Poliahu, de goadinne fan ’e snie. Fierders wienen der berchgoaden, haaiegoaden en goaden foar beskate natoerferskynsels en beropsgroepen.

Libbensgrutte keramysk stânbyld fan Xipe Totec fûn byTexcoco.

It Panteon fan ’e Azteken[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De godstsjinst fan ’e Azteken, fan sintraal Meksiko, waard karakterisearre troch een ûnbidich panteon. Grutte ferearing foel de astrale godheden, lykas de Moarnsstjer, ta, en ek de goaden dy’t de eleminten en natoerferskynsels fertsjintwurdigen, benammen de ierdgoadinne Coatlicue en de reingod Tlalok. De wichtichste godheid fan ’e kriichshaftige Azteken wie lykwols de wylde sinne- en oarlochsgod Huitzilopochtli, waans namme “Kolibry-Tsjoender” betsjut. De wichtichste froulike godheid wie Xochiquetzal, de goadinne fan ’e leafde.

Boppedat namen de Azteken ek goaden oer fan ’e troch har oerwûne folken. Sa hienen se Quetzalcoatl, de Fearredragende Slange en de skepper fan ’e wrâld, oernommen fan ’e Tolteken, kaam de plantegod Xipe Totec fan ’e Mixteken en hienen se Tlazolteotl, de goadinne fan ’e fleislike leafde, by de Huasteken wei.

De macht dy’t sels noch yn ’e kristlike tiid oan ’e Azteekske goaden taskreaun waard, wurdt moai yllustrearre troch de hâlding fan ’e Meksikanen foar de ierdgoadinne Coatlicue oer, dy’t plomp foarsteld waard, sûnder holle of minsklike trekken en mei as fersiersels slangen, skedels en ôfskuorde hannen. Har byld waard nammentlik yn 1790 opgroeven yn ’e Zócalo, it sintrale plein fan Meksiko-Stêd, mar hastich werbegroeven, út benaudens dat de bern fan ’e stêd bleatsteld wurde soenen oan har tsjustere en noch altyd krêftige magy. Yn ’e earste jierren fan ’e njoggentjinde iuw waard it byld op ’e nij opgroeven en ek diskear fluch werbegroeven, want har ferskining wie foar de minsken noch altyd ûnferdraachlik. Letter waard it byld dochs út ’e grûn helle, mar jierrenlang ferburgen holden op ’e universiteit. Hjoed de dei, lykwols, is it foar elkenien te sjen yn it Nasjonale Museum fan Meksiko.

De Heechste God of Oergod yn Natoerreligyen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Meastal stiet der oan it haad fan it panteon fan in natoerreligy in heechste god, in soarte fan oergod, dy’t ornaris ek de skepper is. Sa leauwe de Oromo (Galla) fan súdlik Etioopje en noardlik Kenia yn in almachtige himelske godheid dy’t se Wak neame, waans each de sinne is. De Warikyana, út súdlik Guyana, oanbidde de sinnegod Pura, dy’t behalven skepper ek ferwuostger is en om ’e safolle tiid de ierde ferrinnewearret.

De Swazi, fan Swazilân en fan oangrinzgjende regio’s fan Súd-Afrika en Mozambyk, leauwe yn ’e heechste god Mkhulumnchanti. De Bajau, fan ’e súdlike Filipinen en noardlik Borneo, beskôgje harsels as in ûnderdiel fan ’e wrâld dy’t regearre wurdt troch de grutte god Tuhan. De Guanches, de oarspronklike bewenners fan ’e Kanaryske Eilannen, oanbeaën in heechste god dy’t op Gran Canaria Alcorac, op Tenerife Achaman en op La Palma Abora neamd waard en dy’t sterk mei de sinne identifisearre waard.

De Witóto fan noardwestlik Brazylje ferearje de moannegod Moma, dy’t syn eigen lichem offere by it skeppen fan knolgewaaksen, sadat de minsken iten hawwe soenen. De heechste god fan Xhosa fan Súd-Afrika stiet bekend ûnder ferskillende nammen: uDali, Tixo en Qwamata. Om’t hy ek foarkaam by de Boskjemannen, is it lykwols mooglik dat de Xhosa him fan harren oernommen hawwe. By de Inka’s wie Inti, de sinne, as foarfaar fan ’e keizers, de heechste god, mar net de skepper.

De Toraja fan sintraal Sulawesi, ta einbeslút, leauwe yn in grut tal ûnderskate goaden en geasten, mar ferearje yn it bysûnder de godheid fan harren eigen famylje, clan of stamme. Puang Matua is de wichtichste god fan it hiele folk en kaam it tichtst by de foar de Toraja útheemske noasje fan in oergod. Hy hat yn ’e lêste iuw lykwols dúdlike oanstalten makke om oergod te wurden, iroanyskernôch útslutend troch de ynfloed fan kristlike misjonarissen, dy’t by brekme oan better syn namme brûkten as Toraja-oersetting foar “God”, sadat hy no assosjearre wurdt mei in almachtige skepper.

De Himelgod yn Natoerreligyen[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Faak komt it foar dat de heechste god te hillich of fierôf is om troch de minsken rjochtstreeks benei kommen te wurden. Sa’n soarte oergod wurdt yn ’e teology in himelgod neamd. Foar de himelgod is der almeast gjin earetsjinst en hy spilet op it earste gesicht gjin grutte of sels hielendal gjin rol yn it deistich libben fan syn folk. Yn sokke gefallen kin it wol lykje as at er net iens bestiet. De Navajo, út de Amerikaanske steaten Nij Meksiko en Arizona, bygelyks, ergerje harren deroan dat guon antropologen en godstsjinstwittenskippers en oare ûndersikers sizze dat sy gjin heechste god hawwe. Want dat se him gjin namme jouwe om’t er ûnkenber is, wol noch net sizze dat se net leauwe dat er bestiet. En dat se gjin earetsjinst foar him hâlde, wol noch net sizze dat se him net ferearje; dat dogge se troch respekt te hawwen foar syn skepping, want yn alle dingen dy’t er skepen hat, sit in stikje fan syn geast.

Yn it gefal fan it foarkommen fan sa’n himelgod, is der almeast ek in hiel dúdlike skieding tusken him en de legere, mear tagonklike godheden of geasten, dy’t in folle gruttere rol spylje yn it deistich bestean fan ’e minsken. Sa sille de Yoruba, fan súdwestlik Nigearia, harren oergod, Olurun, nea op ien hichte stelle mei de oare goaden, dy’t se de Orisa neame. Krekt itselde ûnderskie meitsje de Edo fan súdlik Nigearia tusken harren heechste god, Osanobuwa, en de Ebo, en ek de Ibo fan súdeastlik Nigearia tusken harren skepper Chukwu en de Aalusa. De Ashanti fan sintraal Gana leauwe yn ’e heechste god Nyame, dy’t nei it skeppen fan ’e wrâld flechte is foar it ûnferdraachlike leven dat de froulju makken by it fynstampen fan ’e yams. Tegearre mei de ierdgoadinne Asase Yaa wurdt hy troch de Ashanti oanhâldend oanroppen, hoewol’t er net drekt yn harren libben yngrypt; dat dogge nammentlik allinne de Abosoms, de mindere goaden, de asamans, de foarâlden, en de Asuman, in ûnpersoanlike godlike krêft.

De Ankole, fan súdwestlik Uganda, leauwe yn ’e goede, mar ôfhâldende skepper Ruhanga, dy’t yntervinsje yn it libben fan ’e minsken oerlit oan ’e geasten fan ’e foarâlden. De Sûloes fan Súd-Afrika leauwe yn ’e god Unkulunkulu (“de Alde, Alde Man”), dy’t de wrâld skepen hat. Mar yn it deistich libben is syn dochter uNomkubulwana folle wichtiger, om’t sy de reingoadinne is. Noch wer wichtiger binne de geasten fan ’e foarâlden. De Hutu’s en Tutsi’s fan Rûanda en Boerûndy stienen opmerklik iepen foar it kristendom dat de misjonarissen harren oan it begjin fan ’e 20e iuw iuw brochten, benammen om’t se in sterke oerienkomst seagen tusken de God en de ingels en hilligen fan it nije leauwe en de heechste god Imaana en de legere godheden yn harren ynheemske godstsjinst. Mar dochs hinget in grut part fan harren noch altyd har âlde natoerreligy oan.

Hoewol’t leauwenssystemen mei in himelgod boppe-oan fral foarkomme yn Afrika, binne se dêr net de regel. De Kikuyu, fan westlik Kenia, de Maasai, fan súdlik Kenia en noardlik Tanzania, en de Kalenjin-folken (Kipsigis, Nandi, Keiyo, Tugen, Marakwet en Pokot), fan noardwestlik Kenia, bygelyks, kinne wis wol streekrjocht mei harren heechste god kommunisearje.

Ek is it foarkommen fan ’e himelgod net ta Afrika beheind. De heechste god fan ’e Mundurukú, fan noardwestlik Brazylje, is Karukasaibe, dy’t neffens in myte nei it foltôgjen fan ’e skepping troch de minsken sa freeslik misledige waard, dat er him weromlutsen hat yn ûnberikber fiere himels. De Aboriginals leauwe ek yn in skepper-god dy’t him weromlutsen hat yn ’e fierste himelske hichten en roppe yn it deistich libben net him, mar de geast-foarâlden oan, godlike wêzens dy’t yn ’e foarminsklike Dreamtiid (alchera of alcheringa) oer de ierde swalken en der troch in twadde skepping in bewenber en bewenne plak fan makken.

De no (frijwol) útstoarne Selk’nam fan Fjoerlân, it súdlikste puntsje fan Súd-Amearika, leauden yn ’e oergod Temakuel, dy’t him nei it skeppen fan ’e wrâld weromluts oant foarby de himelske hichten en it behear fan ’e skepping oerliet oan ’e earste Selk’nam-foarfaar, Kenos. De Selk’nam foelen Temakuel net lestich mei gebedens, mar offeren him wol eltse dei iten. By de Pala’wan, út ’e súdwestlike Filipinen, is de heechste god Ampo, fan wa’t men leaut dat er de ferantwurdlikens foar saken dy’t de minsken oanbelangje, oerdraacht oan ’e Ddiwats, de legere goaden. Ek yn ’e âlde godstsjinst fan Tahiti bestie de twadieling tusken in heechste god en in grut tal mindere goaden. Tige nijsgjirrich is yn dit ferbân, dat doe’t de earste Jeropeänen dêre oankamen, der in proses geande wie dêr’t de oarspronklike oergod, Taaroa, stadichoan by ferfongen waard troch in nijen, syn soan, de oarlochsgod Oro.

Relaasjes tusken goaden en minsken yn natoerreligys[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De wize dêr’t dizze goaden de minsken en harren wrâld op beynfloedzje, rinne útinoar. In tige algemiene opfetting is, dat de goaden seine of flok bringe kinne en dêrom tefredensteld of geunstich stimd wurde moatte. Ek it leauwen dat in stam, folk of groep folken troch in god of guon goaden begeunstige wurdt, komt in protte foar. Faak giet it der dêrby om dat dy god of goaden de minsken kennis jûn hat of hawwe. Sa leaut in grut tal Australyske Aboriginal-folken dat se geheime kennis krigen hawwe fan in boppenatoerlik wêzen dat se de Grutte Slange neame, en dat dy kennis, dy’t bewarre wurdt troch it geheime Kunapipi-genoatskip, de grûnslach foarmet foar harren kultuer.

Ek it leauwen fan sa’n god of sokke goaden ôf te stamjen komt wol foar. De Yoruba, bygelyks, leauwe dat se fan ’e god Odua ôfstamje, dy’t neffens de myte harren earste kening wie. En de Niassers, fan it eilân Nias yn westlik Yndoneezje, leauwe dat se ôfstamje fan seis goaden dy’t nei de ierde delkamen en harren yn ’e sintrale heechlannen fan Nias fêstigen. Mar fansels komme der ek seldsumer leauwensfoarstellings foar; sa leauwe de Ainu fan noardlik Japan dat de goaden yn ’e foarm fan bisten de minskewrâld fysyk besykje.

Sjoch ek[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Literatuer[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

  • Bendure, G., en Friary, N., Hawaii, Hawthorn, 1997.
  • Bendure, G., en Friary, N., Micronesia, Hawthorn, 1995.
  • Bernhardson, W., Chile & Easter Island, Hawthorn, 1997.
  • Bertholet, A., en Campenhausen, H. Freiherr von, Van Goor’s Encyclopedisch Woordenboek der Godsdiensten, Den Haach, 1970.
  • Borsboom, A., en Ploeg, A., Stille Zuidzee, Amsterdam/Den Haach, 1992.
  • Bowker, J., Een wereld van religies, Kampen, 1999.
  • Broere, M., Uganda, Amsterdam/Den Haach, 1994.
  • Brosnahan, T., en Keller, N., Guatamala, Belize & Yucatán - La Ruta Maya, Hawthorn, 1997.
  • Collins, R., ûnder redaksje fan, Indianen - De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika, Amsterdam, 1995.
  • -, Die Religion in Geschichte und Gegenwart - Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft, Tübingen, 1957-1962.
  • Eliade, M., en Couliao, I.P., Wereldreligies in kaart gebracht, Utert, 1992.
  • Else, D., e.o., Southern Africa, Hawthorn, 2000.
  • Else, D., e.o., West Africa, Hawthorn, 1999.
  • Finlay, H., e.o., Australia, Hawthorn, 1998.
  • Fitzpatrick, M., Mozambique, Hawthorn, 2000.
  • Fletcher, M., Finlay, H., en Crowther, G., Kenya, Hawthorn, 2000.
  • Fuentes, C., De Spaanse erfenis - Vijf eeuwen Spaanse invloeden in Latijns Amerika, Houten, 1992.
  • Gordon, F.L., Ethiopia, Eritrea & Djibouti, Hawthorn, 2000.
  • Keller, N., en Wheeler, T., Rarotonga & the Cook Islands, Hawthorn, 1998.
  • Keller, N., e.o., Central America on a shoestring, Hawthorn, 1997.
  • Keulen, J., Guatemala, Amsterdam/Den Haach, 1994.
  • Keulen, J., Mexico, Amsterdam/Den Haach, 1989.
  • Kielich, W., Volken en Stammen - Indonesië, Amsterdam, 1976.
  • Langley, M., Wereldgodsdiensten, Kampen, 1996.
  • Lipscomb, A., McKinnon, R., en Murray, J., Papua New Guinea, Hawthorn, 1998.
  • Murray, J., Williams, J., en Everist, R., South Africa, Lesotho & Swaziland, Hawthorn, 1998.
  • Noble, J., e.o., Mexico, Hawthorn, 1998.
  • Peters, J., Philippines, Hawthorn, 1997.
  • Pfeffer, R., Puerto Rico, Hawthorn, 1999.
  • Rachowiecki, R., Ecuador & the Galápagos Islands, Hawthorn, 1997.
  • Rachowiecki, R., Peru, Hawthorn, 2000.
  • Rachowiecki, R., Southwest USA - Arizona, New Mexico, Utah, Hawthorn, 1995.
  • Selby, N., e.o., Brazil, Hawthorn, 1998.
  • Simonis, D., Canary Islands, Hawthorn, 1998.
  • Smith, H., De religies van de wereld, Utert, 1999.
  • Swaney, D., Bolivia, Hawthorn, 2001.
  • Talbot, D., en Swaney, D., Samoa, Hawthorn, 1998.
  • Turner, P., e.o., Indonesia, Hawthorn, 1997.
  • Verlinden, P., Rwanda/Burundi, Amsterdam/Den Haach, 1996.
  • Wheeler, T., en Carillet, J.B., Tahiti & French Polynesia, Hawthorn, 1997.
  • Wood, M., Op Zoek naar de Bronnen van Onze Beschaving, Utert, 1993.
  • Wouters, H., Volken en Stammen - Noord-Amerika, Amsterdam, 1974.