Delhi

Delhi दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ
Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Yndia
Reade Fort yn Delhi.
Symboalen
Algemien
Lân	Yndia
Haadstêd	New Delhi
Grutste stêd	Delhi
Distrikten	11
Befolking
Ynwennertal	16.787.941 (2011)
Talen	Hindy, Ingelsk (offisjeel); Punjabi, Urdu
Religy	Hindoeïsme 81,68% Islam 12,86% Sikhisme 3,40%
Geografy
Oerflak	1.484 km²
Oar
Stifting	1 febrewaris 1992 (as NCT)
Tiidsône	IST (UTC+5:30)
Offisjele webside
delhi.gov.in
Kaart
Lokaasje fan Delhi yn it noarden fan Yndia.

Delhi is in unyterritoarium (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) mei in bysûndere status. It omfiemet sawol de histoaryske stêd Old Delhi as de troch de Britten oanleine haadstêd New Delhi. It is, nei Mumbai, de grutste stêdekloft fan it lân. Delhi hat in tige rike skiednis en wurdt faak de "stêd fan 'e sân stêden" neamd, omdat ferskate riken hjir harren haadstêd fêstigen.

Geografy

Delhi leit yn it noarden fan Yndia en wurdt oan trije kanten omjûn troch Haryana en yn it easten troch Uttar Pradesh. De geografy fan 'e stêd wurdt foar in grut part bepaald troch twa natuerlike eleminten.

Alde brêge yn Dehli oer de Yamuna.

De Yamuna streamt troch it eastlike part fan 'e stêd en hat fanâlds in sintrale rol spile yn 'e ûntwikkeling fan Delhi. De measte fan 'e "sân histoaryske stêden" waarden oan 'e westlike ouwer boud. Hjoed-de-dei foarmet de rivier de skieding tusken it sintrum en East-Delhi (Trans-Yamuna).

De Delhirêch is in heuveleftige útrinner fan it Aravalliberchtme. Dizze rige rint as in soarte fan rêchbonke troch de stêd en wurdt faak de “griene long” fan Delhi neamd, omdat se beskerming biedt tsjin de hjitte, drûge wyn út Radjastan.

It klimaat fan Delhi is subtropysk kontinintaal en tige útsprutsen. De simmers (april–juny) binne tige hjit, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C komme, wylst de winters (desimber–jannewaris) kâld en faak dampich binne, mei temperatueren dy't soms ticht by it friespunt komme.

Skiednis

Yn 'e âldheid wurdt de stêd yn 'e epyske tradysje ferbûn mei Indraprastha, de haadstêd fan 'e Pandava’s út it ferneamde epos Mahabharata.

De Jamamoskee.

Sûnt de 12e iuw waard Delhi it sintrum fan ferskate islamityske sultanaten. Letter waard it in wichtich machtsintrum fan it Mogolryk. Keizer Shah Jahan liet yn 'e 17e iuw Shahjahanabad bouwe (it hjoeddeiske Ald Delhi), mei ûnder oaren it Reade Fort en de Jamamoskee.

Yn 'e tiid fan Britsk Ynje ferhûzen de Britten yn 1911 de haadstêd fan Kolkata (doe Calcutta) nei Delhi. Se lieten de arsjitekten Edwin Lutyens en Herbert Baker in nije, planmjittich oanleine haadstêd ûntwerpe: New Delhi.

Nei de ûnôfhinklikens yn 1947 waard Delhi de haadstêd fan it selsstannige Yndia. De stêd feroare doe drastysk nei de dieling fan Britsk-Ynje troch de komst fan miljoenen flechtlingen út de Pûndjaab.

Befolking

Delhi is ien fan 'e fluchst groeiende metropoalen op 'e wrâld. It is in smeltkroes fan talen, kultueren en religys, mei miljoenen migranten dy't út alle dielen fan Yndia nei de stêd tein binne foar wurk en ûnderwiis.

De meast sprutsen taal is it Hindy, mar Delhi hat yn 'e praktyk in meartalige taalsituaasje. It Pûndjaabsk en it Urdu hawwe yn bepaalde konteksten in offisjele status as twadde talen. It Ingelsk spilet in wichtige rol yn bestjoer, heger ûnderwiis en it bedriuwslibben. Troch de grutte Bingaalske mienskip wurdt ek it Bingaalsk yn guon wiken in soad praat.

Religy

Hoewol't it hindoeïsme de grutste religy is, hat Delhi in hiel ferskaat religieus lânskip. Old Delhi is noch altyd in wichtich sintrum foar de islamityske mienskip, wylst de sikhs in grutte kulturele ynfloed op 'e stêd hawwe. Ek de Bingaalske mienskip is goed fertsjintwurdige, benammen yn Chittaranjan Park.

De Laxminarayan-timpel.

Moti Masjid (Motimoskee) yn it Reade Fort.

Sint-Jakobustsjerke.

Religy yn Delhi (2011)

Religy	%	Karakteristyk
Hindoeïsme	81,68%	Ferspraat oer de hiele stêd; de dominante groep.
Islam	12,86%	Benammen yn Ald-Delhi en om de Jama Masjid hinne.
Sikhisme	3,40%	In kultureel wichtige groep mei grutte timpels.
Sjainisme	0,99%	In histoarysk wichtige hannelsmienskip yn 'e âlde binnenstêd.
Kristendom	0,87%	In lytse mienskip, faak út Súd-Yndiaaske steaten.
Oars	0,20%	Ynklusyf boedisme en oare minderheden.

Befolkingsûntwikkeling =

De grutste sprong yn it ynwennertal fûn plak nei de dieling fan Britsk-Ynje yn 1947, doe't miljoenen hindoes en sikhs út de westlike Pûndjaab (Pakistan) harren yn Delhi fêstigen. Sûnt dy tiid is de stêd elk desennium mei miljoenen minsken groeid.

Befolkingsûntwikkeling fan Delhi (1901–2011)

Jier	1901	1911	1921	1931	1941	1951	1961
Ynwennertal	405.819	413.851	488.452	636.246	917.939	1.744.072	2.658.612
Groei	—	+2,0%	+18,0%	+30,3%	+44,3%	+90,0%	+52,4%
Jier	1971	1981	1991	2001	2011
Ynwennertal	4.065.698	6.220.406	9.420.644	13.850.507	16.787.941
Groei	+52,9%	+53,0%	+51,4%	+47,0%	+21,2%

Kultuer en Toerisme

Delhi hat in kulturele rykdom fan tûzenen jierren oan skiednis. Old Dehli hat nauwe, drokke strjitsjes en New Dehli griene leanen.

Delhi hat trije lokaasjes dy't op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO steane:

• It Reade Fort (Lal Qila) is in grut fort fan reade sânstien, boud troch Mogol-keizer Shah Jahan.
• De tombe fan Humayun is in foarbyld fan iere Mogol-arsjitektuer en in foarrinner fan 'e ferneamde Taj Mahal yn Agra.
• De Qutub Minar is in yndrukwekkende oerwinningspylder fan 73 meter heech, boud yn 'e 12e iuw en omfieme troch ruïnes út 'e iere islamityske perioade fan Yndia.

India Gate.

Oare wichtige trekpleisters binne de India Gate (in oarlochsmonumint), de Lotus-timpel (bekend om syn moderne arsjitektuer) en de Jamamoskee, ien fan 'e grutste moskeeën fan it lân.

As kulturele haadstêd hat Delhi de wichtichste musea fan it lân, lykas it National Museum, de National Gallery of Modern Art en it National Crafts Museum, dêr't tradisjoneel Yndiaask hânwurk út alle gebieten te sjen is.

Ekonomy

Delhi is it grutste kommersjele sintrum fan Noard-Yndia en hat ien fan 'e heechste ynkommens per ynwenner fan it lân. De ekonomy is de lêste desennia stadichoan ferskood fan hannel nei in moderne tsjinstesektor, dy't mei aktiviteiten yn ûnder oaren IT, telekommunikaasje, banken en fersekerings de wichtichste pylder fan 'e ekonomy foarmet. De stêd lûkt dêrtroch in soad multynasjonale bedriuwen oan.

In winkelstrjitte yn Chandni Chowk (Sintraal-Dehli).

As haadstêd spilet de oerheid in sintrale rol yn 'e wurkgelegenheid. De oanwêzigens fan parleminten, ministearjes en diplomatike missys soarget foar in stabyl ynkommen foar in grut part fan 'e befolking. Ek hannel en detailhannel binne tige wichtich. Delhi funksjonearret as in grut distribúsjesintrum foar guod dat oer hiel Noard-Yndia ferspraat wurdt.

Swiere yndustry is foar in grut part ferhûze nei de râne fan 'e stêd troch miljeuregels. Yn 'e foarstêden is lykwols noch altyd in soad lichte yndustry te finen, lykas de produksje fan elektroanika, tekstyl en auto-ûnderdielen.

Bestjoer

Parlemintsgebou.

Delhi hat in bysûndere bestjoerlike struktuer dy’t ôfwykt fan dy fan 'e measte oare unyterritoaria. Offisjeel hjit Dehli it Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Delhi (NCT) en hat it, oars as de measte unyterritoaria, in eigen parlemint en in eigen regear ûnder lieding fan in Chief Minister, lykas by in dielsteat.

Dochs is de macht ferdield tusken it lokale bestjoer en de federale oerheid. Dy lêste hâldt, troch in Luitenant-gûverneur, de kontrôle oer wichtige saken lykas plysje, iepenbiere oarder en grûn. Dat soarget yn 'e praktyk geregeld foar spannings tusken it stedsbestjoer en de lanlike oerheid.

Binnen it territoarium nimt New Delhi in aparte posysje yn. Hjir sitte de presidint fan Yndia, it nasjonale parlemint en de heechste rjochtbank, wat it gebiet ek it politike hert fan it lân makket.

Bestjoerlik is Delhi fierder opdield yn alve distrikten, dy’t elk harren eigen taken en ferantwurdlikheden hawwe.

Distrikten fan Delhi

Distrikt	Haadplak	Ynwennertal (2011)	Oerflak (km²)
New Delhi	Connaught Place	142.004	35
North Delhi	Alipur	887.978	60
North West Delhi	Kanjhawala	3.656.539	440
North East Delhi	Nand Nagri	2.241.624	60
West Delhi	Rajouri Garden	2.543.243	129
South Delhi	Saket	2.731.929	250
South West Delhi	Dwarka	2.292.958	420
South East Delhi	Defence Colony	637.775*	102
East Delhi	Preet Vihar	1.709.346	64
Central Delhi	Daryaganj	582.320	25
Shahdara	Shahdara	322.931*	40

Sifers foar South East Delhi en Shahdara binne rûmings, om't dizze distrikten koart nei de folkstelling fan 2011 offisjeel ynsteld binne troch it splitsen fan besteande distrikten.

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Census of India. Toeristyske side oer Chandigarh. Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Delhi fan Wikimedia Commons.