Noardgermaanske talen

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
De plakken wêr't de Noardgermaanske talen sprutsen wurde yn it grien en blau.

De Noardgermaanske of Skandinavyske talen binne it Deensk, it Noarsk (Bokmål en Nynorsk), it Sweedsk, it Yslânsk en it Faeröersk. Se wurde benammen yn Skandinavië sprutsen troch ûngefear 20 miljoen minsken.

De Noardgermaanske talen binne nauwer besibbe oan de Eastgermaanske as oan de Westgermaanske. It Noardgermaansk is bekend fan runenynskripsjes fanôf de 3e ieu nei Kristus. Der is in literêre tradysje fanôf de 9e ieu.

De fêstelân-Skandinavyske talen (Deensk, Noarsk en Sweedsk) binne op in hichte ûnderling fersteanber. Deensk en Bokmål lykje wol sa sterk op inoar, dat sommige taalkundigen se as dialekten fan deselde taal beskôgje.

Begrypsbetizing[bewurkje seksje | edit source]

Yn Skandinavië sels slagget de term Skandinavyske talen allinnich op 'e op it fêstelân sprutsen talen, dus op it Deensk, Noarsk en Sweedsk. De hiele groep fan Noardgermaanske talen, dus mei it Faeröersk en Yslânsk ynbegrepen, wurdt Noarske talen neamd.

Yndielingen[bewurkje seksje | edit source]

De taalwittenskip brûkt ferskate yndielingen fan de Noardgermaanske talen yn de ferskate taalperioades.

Foar it jier 1100 wie der ien inkele Noardgermaanske prototaal (dǫnsk tunga, Aldnoarsk), dy't lykwols in pear dialektferskillen hie. Dus waard foar dy perioade in ûnderskied makke tusken it Westnoarsk en it Eastnoarsk: [1]

  • Westnoarsk
    • Aldyslânsk
    • Aldnoarsk
  • Eastnoarsk
    • Alddeensk
    • Aldsweedsk

Dêrnei groeiden it Deensk en 'e oanbuorjende dialekten út inoar, sadat der fan ûngefear 1100 oant ûngefear 1300 in nije yndieling oannommen waard: [1]

  • Súdnoarsk
    • Alddeensk
  • Noardnoarsk
    • Aldyslânsk
    • Aldnoarsk
    • Aldsweedsk

Yn 'e lette midsieuwen ûntwikkelen de Noardgermaanske talen har nochal ferskillend: yn it Faeröersk en it Yslânsk bleaunen de âlde taalstruktueren (yn it bysûnder de bûgingen) foar in grut part bewarre, wyls se yn it Deensk, Noarsk en Sweedsk sterk ferienfâldige waarden. Fan ûngefear 1500 ôf kin dus in tredde yndieling fan 'e Noardgermaanske talen oannommen wurde: [1]

  • de talen yn 'e rângebieten
    • Yslânsk
    • Faeröersk
  • de sintrale talen
    • Noarsk
    • Sweedsk
    • Deensk

Dizze yndielingen binne gjin genetyske stambeammen yn it ramt fan 'e stambeamteory. Se beskriuwe gelikenissen tusken talen fan in bepaalde perioade. Wannear't dizze talen sterk feroarje, wurde de gelikenissen tusken dizze talen dan ek grutter of lytser sadat faaks in nije yndieling ûntstiet.

Grammatika[bewurkje seksje | edit source]

Alfabet[bewurkje seksje | edit source]

Nêst de 26 grafemen fan it Latynske alfabet kinne de Skandinavyske talen in oantal ekstra grafemen:

  • Deensk: æ, ø, å
  • Faeröersk: á, ð, í, ó, ú, ý, æ, ø
  • Yslânsk: á, ð, é, í, ó, ú, ý, þ, æ, ö
  • Noarsk: æ, ø, å
  • Sweedsk: å, ä, ö

Wurdfolchoarder[bewurkje seksje | edit source]

Krektas yn it Frysk hantearje de Noardgermaanske talen de SVO-folchoarder as standert. De persoansfoarm stiet altyd op it twadde plak in de haadsin, wêrby't ek ynverzje foarkomme kin. Fergelyk ta yllustraasje:

  • Ik gean nei it feest nei hûs -- Jag gick hem efter festen (Sweedsk)-- Jeg gik hjem efter festen (Deensk)
  • Nei it feest gean ik nei hûs ta -- Efter festen gick jag hem (Sweedsk) -- Efter festen gik jeg hjem (Deensk)

It haadtiidwurd komt lykwols folslein foar it saaklik foarwerp:

  • Ik haw in boek lêzen -- Jag har läst en bok (Sweedsk) -- Jeg har læst en bog (Deensk)

De belangrykste ôfwiking fan 'e Fryske standertwurdfolchoarder is it plak fan de negaasje (It Sweedske inte/ej, Deenske ikke/ej, Noarske ikke/ikkje ensfh.):

  • Ik haw it boek net lêzen -- Jag har inte läst boken (Sweedsk) -- Jeg har ikke læst bogen (Deensk)

Haadwurden[bewurkje seksje | edit source]

Tekenjend foar de Noardgermaanske talen is dat it bepaald lidwurd foarkomt as in suffiks trochdat it oan it haadwurd "fêstplakt" wurdt; dit hjit oanhechte lidwurd (itselde as bygelyks yn it Arabysk). It Yslânsk hat as ienige fan de fiif Noardgermaanske talen gjin ûnbepaald lidwurd. In foarbyld:

Frysk Yslânsk Faeröersk Nynorsk Bokmål Deensk Sweedsk
in jonkje strákur ein drongur ein gut en gutt en dreng en pojke
it jonkje strákurinn drongurin guten gutten drengen pojken
jonkjes strákar dreingir gutar gutter drenge pojkar
de jonkjes strákarnir dreingirnir gutane guttene drengene pojkarna

It Yslânsk en it Faeröersk kinne boppedat noch in systeem fan fjouwer namfallen, krekt as bygelyks it Dútsk. It Deensk, Noarsk en Sweedsk kinne tsjintwurdich nêst de nominatyf allinnich noch de genityf-s sa as ek wol ris yn it Frysk brûkt wurdt, mei it ferskil dat dizze genityf yn 'e Noardgermaanske talen by alle haadwurden en yn it Frysk frijwol allinnich by persoansnammen brûkt wurdt. (Yn dit opsicht liket it Ingelsk, dêr't it gebrûk fan de genitive-s ek frij algemien is, dus mear op de Noardgermaanske talen as op it Frysk).

Annas bok = Anna's boek of Anna har boek of It boek fan Anna
bokens titel = de titel fan it boek (letterlik: it boek syn titel)

De Noardgermaanske talen kinne ek in ferhâldingswurd "fan" (Deensk, Yslânsk: af; Faeröersk, Noarsk, Sweedsk: av), mar dat wurdt yn 'e regel net brûkt om in besitsferhâlding oan te jaan.

Benammen yn it Noarsk bestiet de oanstriid om de genityf-s te ûntkommen en yn pleats dêrfan in analytyske konstruksje mei it ferhâldingswurd til of in konstruksje mei, krektas yn it Frysk, it besitlik foarnamwurd sin ("syn") ta te passen. Bygelyks:

boken til Anna = it boek fan Anna
Anna sin bok = Anna har boek

De genityf-s wurdt in alle Noardgermaanske talen ek noch geregeld brûkt yn fêste útdrukkingen mei it Deensk/Noarske ferhâldingswurd til en it Sweedske ferhâldingswurd till dat yn it Frysk ûngefear nei of ta betsjut (ferlykje it Ingelske until).

Noarsk en Deensk: Hun er dårlig til bens.
Noarsk en Deensk: Velkommen til bords.
Sweedsk: Välkommen till bords.
Sweedsk: Vi drar till skogs.

Betsjuttingen: Sy is min ta bien. (sy is min op 'e gong) Wolkom oan tafel. Wy gean nei it bosk.

Tiidwurden[bewurkje seksje | edit source]

De tiidwurden hawwe tiden fergelykber mei dy yn it Frysk, Nederlânsk, Dútsk en Ingelsk (notiid, doetiid, ensafuorthinne). Yn it Noarsk, Deensk en Sweedsk is der mar ien foarm foar alle persoanen (ik, do, hy, wy, jim). Yn it Yslânsk en it Faeröersk is dat net it gefal. Ferlykje it Yslânsk en it Deenske tiidwurd "ha".

Yslânsk:

ég hefi (ik haw)
þú hefur (do hast)
hann hefur (hy hat)
við höfum (wy hawwe)
þið hafið (jim hawwe)
þeir hafa (sy hawwe)

Deensk:

jeg har (ik haw)
du har (do hast)
han har (hy hat)
vi har (wy hawwe)
I har (jim hawwe)
de har (sy hawwe)

De ûndergeande foarm kin makke wurde op twa manieren, sa as yn dit Sweedske en Deenske foarbyld:

De hin wurdt slachte:

Yn it Sweedsk: kycklingen blir slaktad of kycklingen slaktas
Yn it Deensk: kyllingen bliver slagtet of kyllingen slagtes

De -s-foarm wurdt as stylfoller en/of as formeler sjoen.

De -s-foarm yn de doetiid wurdt yn it Sweedsk ek faak brûkt dêr't wy faak de folsleine tiid brûke:

Dit boek is skreaun troch ... -- Den här boken skrevs av ... (let.: Dit hjir boek waard skreaun troch ...)

Partikels[bewurkje seksje | edit source]

Tiidwurden kinne út twa dielen bestean, wêrby't it twadde diel, it partikel in bywurd of ferhâldingswurd is dat it tiidwurd in oare betsjutting jout. It partikel kin by tiidwurdsfoarmen fan plak feroarje. Bygelyks:

Frysk Sweedsk Bokmål Nynorsk Deensk
oansette sätta på slå på setje på tænde for
oansetten påsatt slått på påsat

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. 1,0 1,1 1,2 Odd Einar Haugen, Grunnbok in norrønt språk, 2. utgåve, Gyldendal, Oslo 1995, ISBN 82-417-0506-9