Kryptogram

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
kryptogrammediagram

In kryptogram is in bysûndere foarm fan in krúswurdriedling. De omskriuwing fan yn te foljen wurden is op in kryptyske, ferburgen manier makke. Troch hjiroer nei te tinken en te assosjearjen kin men ta de oplossing komme.

Skiednis[bewurkje seksje | edit source]

It earste Nederlânske kryptogram ferskynde nei alle gedachten yn it NRC fan 28 oktober 1950 fan de hân fan H.A. Scheltes. Sûnt 1982 ferskynde om de fjirtjin dagen in Frysk kryptogram yn de Ljouwerter Krante, letter ien kear yn de fjouwer wiken.

Behanneling[bewurkje seksje | edit source]

De omskriuwings by in kryptogram binne yn it earste oankommen fakentiden tige ûnlogysk. Mei goed lêzen is lykwols wol út te finen wat de bedoeling wie fan de makker. Om ta in oplossing te kommen is it wichtich alle wurden fan de sin op harren betsjutting(s) of synonimen en homonimen te besjen en net sasear te sjen nei de frjemd formulearre sin as ien gehiel. Meastentiids is it in spultsje fan ‘sjen’. Ien fan de meast foarkommende reaksjes by it oplossen fan kryptogrammen is dan ek faak: ‘Och ja...!

Hânlieding[bewurkje seksje | edit source]

Der binne wol wat oanwizings te jaan om út de omskriuwings te kommen. Hjirûnder in ta punten mei ien of mear foarbylden dy’t jo helpe kinne by it oplossen fan dizze puzelsoarte.

Dûbelde omskriuwing[bewurkje seksje | edit source]

By in goed kryptogram is de omskriuwing faak dûbeld. Ien min ofte mear direkt en it twadde kryptysk:

  • Sa’n plant fyn ik yn in stel = "stikel" : st-ik-el. Letterlik dus 'ik' yn 'stel'. It direkte part is no 'Sa’n plant' en it kryptyske part is 'ik yn stel'. In wat slimmer omskriuwing is:
  • Sa’n plant is troch my yn in stel te finen = "stikel".

Yn twaen[bewurkje seksje | edit source]

It yn twaen of trijen knippen fan de wurden en de beskate dielen omskriuwe ta in goed rinnende sin.

  • In swiere stim en in hege stim wurde sa hurd as Stien = "basalt" : bas + alt. De 'swiere stim' is 'bas' en in 'hege stim' is 'alt', de 'stien' is 'basalt'.
  • Dizze woastynbewenner hat in fûgel foar syn iten = "kamiel" : ka + miel. De fûgel is 'ka' + syn iten is 'miel' = "kamiel". It wurdsje ‘foar’ tsjut oan dat dat de 'ka' foar it 'miel' komt.

Efterstefoarst[bewurkje seksje | edit source]

It oantsjutten dat in wurd efterstefoarst lêzen wurde moat (wat fansels allinnich in doel hat at it gjin palindroom is). Soks wurdt faak oanjûn mei de wurden 'wer', 'werom', 'tebek', 'oarsom', 'op’e kop' ensfh.

  • It stik klean komt efter de man let werom = "mantel" : Man + let werom (tel) = mantel

Meardere betsjuttings[bewurkje seksje | edit source]

It brûken fan in wurd mei twa ferskillende betsjuttings:

  • Yn de bibleteek lêst men artikels fan dy beam = "boek" : Likegoed is lêsboek as boekebeam hjirby werom te finen.

Anagram[bewurkje seksje | edit source]

De tapassing fan anagrammen. In anagram wurdt meastentiids oantsjutten mei beskate wurden lykas 'skodde', 'troch inoarren', 'net goed', 'yn de tiis', 'oan diggels' ensfh. Der wurdt lykwols net altiten oanjûn dat jo mei in anagram te krijen hawwe.

  • Sa’n fyn doel is oars wol gaadlik foar eigen ynbring = "ynfloed" :

de letters 'fyn doel' foarmje in anagram fan ynfloed.

  • De koster en de stoker binne yn it muzyk net te plak = "orkest"

Weistreek-anagram[bewurkje seksje | edit source]

In bepaalde foarm fan it anagram is it weistreek-anagram. Hjirby moat de oplossing ek troch letterfersetten foarme wurde út wurden dy’t yn de omskriuwing steane. En sà dat út dy wurden earst in oar wurd ( of part fan in wurd ) weilitten wurde moat. Dit wurdt meastentiids oanjûn troch de wurden 'net', 'minder', 'sûnder', 'misse', 'útsein', ensfh.

  • As de ielreager syn eare ferliest, kinne wy net mear op him oan = "liger" : Earst moat 'eare' weistreke wurde út 'ielreager', oantsjutten troch it wurdsje 'ferliest'. De rest fan de letters foarmet in anagram fan liger: men kin net mear op him oan.
  • As wy apen út 'e itenspanne helje , hâlde wy it lytsjild oer = "sinten" : 'Apen' út 'itenspanne' levert nei weistreekjen in anagram fan sinten op.

Weilitte[bewurkje seksje | edit source]

De mooglikheden dat yn de omskriuwing in wurd stiet dat ek yn de oplossing stiet, mar dêr’t in diel fan weilitten wurde moat. It diel dat weilitten wurde moat stiet yn de oplossing tusken skrapkes. Krekt en gelyk as by it weistreekanagram wurdt dit oanjûn mei wurden lykas 'net', 'minus', 'gjin', 'sûnder', 'misse' ensfh.

  • Foar it momint komt de manke ek net mei in stik klean = "mantel" : man(ek)tel
  • As it losjild de muzyknoat falle lit, komt it rôfdier dêr as nepert efter = "jildwolf" : (los)jild + wolf

Ferbining[bewurkje seksje | edit source]

It oantsjutten dat it sochte wurd mei in oar wurd ferbûn wer in nij wurd oplevert:

  • Jouwe wy dy winkel oan 'e Sint, dan ha wy noch wat foar letter = "sparsint" : (spar)sint. It wurd dat ferbûn mei in oar wurd de oplossing jout, stiet tusken skrapkes. Oan ‘dy winkel’ is te sjen dat dêr de oplossing socht wurde moat en 'sparjild' is foar letter.
  • Set ‘m foar de fretter en it resultaat jout jin (n)eat fan Sinteklaas = "miter". 'Gjin miter' betsjut 'neat' en de 'miter' op sinteklaas syn holle

Ferskûlje[bewurkje seksje | edit source]

De mooglikheid de oplossing te ferskûljen yn in bepaald wurd fan de omskriuwing.

  • Yn in pokerface falt in kleur fansels gau op = "pokerface" : p-oker-face. De oplossing oker sit dus ferskûle yn it wurd pokerface
  • De wetterbewenner wennet yn in snotterpôt = "otter" : sn-otter-pôt.

Oplossings wurde ek wol weistoppe yn mear as ien wurd fan de opskriuwing.

  • Dizze rivier stiet yn twa almenakken oanjûn = "Waal" : (t)Wa al(menakken). De oplossing Waal sit no ferskûle yn twa wurden: 'twa almenakken'. In oanwizing hjirfoar is it wurdsje 'yn'.
  • Dat diel fan in horloazje is grif earne yn dizze sin weikrûpt = "fear" : (gri)f ear(ne).

Tsjinstelling[bewurkje seksje | edit source]

De mooglikheid om earst in wurd yn hiele hear en fear te omskriuwen en dan as tsjinstelling of oare kombinaasje:

  • De striid mei in âld skip as ynset = "wrakseling" : wrak(seling). 'Striid' is wrakseling en in 'âld skip' is in wrak. 'As ynset' wol hjir sizze dat wrak foaroan stean moat.
  • Sa’n oerienkomst is op it lêst lang net mis = (ôfsp)raak. 'Oerienkomst' is ôfspraak en ‘op it lêst net mis’ tsjut oan dat raak efteroan moat.

Assosjaasje[bewurkje seksje | edit source]

De assosjaasje, meastentiids oanjûn mei in fraachteken:

  • Groeie dêr wite hynsteblommen oan? = "skimmelplant" : de assosjaasje is hjir ‘wite hynst’ as skimmel
  • Tapaslike winsk foar begjinnende gewichtheffers = "sterkte" : by gewichtheffers tinkt men al gau oan 'sterk' en krêft.

Boartlik[bewurkje seksje | edit source]

By boartlike omskriuwings, de wurdboarterij is de oplossing net letterlik omskreaun, mar mei help fan wurdboarterij. De oplossing kin net daliks út de omskriuwing fûn wurde.

  • Rint tsjalskonkich yn de rûnte = "passer"
  • Kop fan in tizeboel = "tiisholle"
  • In samling sânmantsjes = "karafaan"

Klankoerienkomst[bewurkje seksje | edit source]

De klankoerienkomst, meastal oantsjut troch wurden as 'beharkje', 'sa te hearren', 'sasein' ensfh. It giet hjirby om wurden dy’t by it útsprekken in oare bestjutting krije kinne as wannear’t se opskreaun binne. De oplossings steane ek gauris ferskûle yn in oar wurd, lykas by it earste foarbyld te sjen is:

  • Dat diel duorret sa te hearren net sa lang = "kwart" : ‘diel’ is kwart, 'net sa lang’ is koart. It wurdsje ‘dat’ jout oan dat kwart bedoeld wurdt en net koart.
  • Sa’t sein wurdt feecht dy simmergriente fan him ôf = slaad : 'slaat'

Splitse[bewurkje seksje | edit source]

It bedoelde wurd splitse en yn in sin brûke:

  • De arrestant koe him der mei need útlige = "meineed" : mei + need

Klam ferlizze[bewurkje seksje | edit source]

It ferlizzen fan de klam. Troch it ferlizzen fan de klam gin in wurd in gâns oare betsjutting krije, lyks oèrlizze / oerlìzze en foàrkomme / foarkòmme en ûndergean / ûndergèan.

  • Sa’n stik fruit wurdt yn it leger alle moarnen kontrolearre = "appel".

It 'stik fruit' is 'àppel' en 'soldaten' wurde kontrolearre op it 'appèl'.

Oare talen[bewurkje seksje | edit source]

Guon Fryske wurden komme ek yn oare talen foar, mar ha dan in oare betsjutting. Dit wurdt meastentiids oanjûn mei : 'Yn Ingelân', 'Yn Madrid', 'neffens Frâns', 'yn it easten' (Dútslân) ensfh.

  • Dizze Frânse stêd meie de Ingelsken wol lije = "Nice" :

Nice as Frânske stêd en 'wol lije meie' is yn it Ingelsk 'nice'.

  • Dat bist is altyd yn Amearika te finen = " ever" : In ever as evert, en ever as Ingelsk wurd foar altyd.
  • In Famyljelid is net by ús easterbuorlju = "nicht" : ‘Nicht’ as Dútsk (leit East fan Nederlân) wurd foar 'net'.

Letters[bewurkje seksje | edit source]

Ek mei letters wurde ferskate oanwizings te jaan. Sommige letters foarmje by de útspraak in wurd of kinne as diel fan in wurd brûkt wurde lykas 'Bee', 'see' (c), 'ha', 'ka', 'El' (famkesnamme), 'pee', 'er', 'tee', 'fee' (v), 'wee' en 'set' (z). Oare betsjuttings dy’t oan letters jûn wurde kinne binne bg. de 'earste' (a), 'em' (m), 'neat / nul / rûntsje' (o), 'parkearplak' (p), 'lêste' (z) en sa. Kombinaasjes fan letters kinne by it útsprekken en in bepaalde betsjutting krije lykas 'aas' (aa), 'effen' (ff), 'Gees' (gg), 'iis' (ii), 'Els / Ellen' (ll), 'Emmen' (mm), 'Ens' (nn), 'pees' (pp), 'Essen' (ss), 'ús' (uu), 'wees' (ww) en 'setten' (zz)

  • As Els yn in bien komt, krijt se foar de kont = "billen" : bi-ll-en
  • Ik mei gjin ranje fan sa’n kleur = "oranje" : o-ranje
  • Yn Essen komt de mot om iten = "smots" : s-mot-s

Sifers[bewurkje seksje | edit source]

Inkele telwurden kinne in oare betsjutting hawwe, bygelyks 'sân' en 'acht'.

  • Ik ha respekt foar dat siferke = "acht"
  • Ien fan de Acht = "sân" (8-1=7)
  • Ik ha 551 kear in abonnemint op dy panne hân = "lid" : 551 is yn Romeinske sifers LDI, in anagram fan ‘lid’

Ferwizing[bewurkje seksje | edit source]

Ferwizing nei eardere útkomsten. It wurd dat al earder as oplossing fûn is, wurdt brûkt yn in nije omskriuwing. Foarbyld: de oplossing fan omskriuwing 13 horizontaal is it wurd "pleats". Dan stiet by 14 horizontaal:

  • As 13 syn pas kwytrekket, komt er net ier: pleats-pas = "let" :

Keppeling om utens[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  • Beekman, D.Cryptogrammen ABC
  • Burger, PietCryptogrammen (Leed)vermaak
  • Hartog, P.Alles over Cryptogrammen
  • Meulen, D. van derFrysk Puzelboek
  • Sanders, M - Cryptokraker
  • Tellingen, D.H. van - Cryptogrammatica
  • Verschuyl, H.J.Cryptogrammatica
  • Verschuyl, H.J.Het geheim van de puzzel
  • Side oer kryptogrammen