Joe Biden

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Joseph Robinette Biden jr.
Joe Biden official portrait crop.jpg
Nasjonaliteit Flag of the United States.svg Amerikaansk
Berteplak Scranton (Pennsylvania)
Bertedatum 20 novimber 1942
Fise-presidint fan de Feriene Steaten
Amtsperioade 20092017
Foargonger Dick Cheney
Opfolger noch ûnbekend
Amerikaansk senator foar Delaware
Amtsperioade 19732009
Foargonger J. Caleb Boggs
Opfolger Ted Kaufman

Joe Biden (folút: Joseph Robinette Biden jr.; Scranton (Pennsylvania), 20 novimber 1942), is in Amerikaansk jurist en politikus fan 'e Demokratyske Partij, dy't op 't heden (sûnt 2009) ûnder Barack Obama de 47ste fise-presidint fan 'e Feriene Steaten is. Earder wied er ûnder mear gemeenteriedslid en senator. Hy stiet derom bekend dat er wat in rûchhouwer is, dy't geregeldwei aparte útspraken docht.

Libben[bewurkje seksje | edit source]

Jonkheid en oplieding[bewurkje seksje | edit source]

Biden waard yn 1942 berne yn Scranton, yn 'e steat Pennsylvania, as de soan fan Joseph Robinette Biden sr. (1915-2000), in sakeman fan mingd Ingelsk-Frânsk etnysk komôf, en dy syn frou Catherine Eugenia Finnegan (1917-2010), dy't fan Jean neamd waard en út in Ierske famylje kaam. Biden wie de âldste fan fjouwer bern yn in roomsk gesin, dat earst in stikmannich jierren by syn pake en beppe oan memmekant ynwenje moast om't syn heit finansjeel yn 'e ûnderwâl rekke wie. Yn 1953, doe't Biden alve jier wie, ferhuzen se nei Claymont, yn 'e steat Delaware, dêr't Joe Biden sr. in hannel yn twaddehâns auto's opsette. Dêrnei hiene se it wat rommer.

Joe Biden mei presidint Jimmy Carter.

Biden folge de middelbere skoalle te Claymont, dêr't er yn it Amerikaansk footballtiim spile, en yn 1961 eksamen die. Oanslutend studearre er oan 'e Universiteit fan Delaware, yn Newark, dêr't er op 'e nij Amerikaansk football spile, no foar it universiteitstiim, de Delaware Fightin' Blue Hens. Yn 1965 studearre er ôf mei in bachelorstitel yn twa haadfakken, skiednis en politikology. Dêrnei skreau er him yn oan 'e rjochteskoalle fan 'e Universiteit fan Syracuse, te Syracuse, yn 'e steat New York, dy't er útkeas om't syn faam dêr ek studinte wie. Syn masterskip yn de rjochten behelle er yn 1968, al fûn er nei eigen sizzen syn rjochtestúdzje it saaiste ding dat er ea by de ein hân hie.

Hoewol't de Feriene Steaten yn dy tiid de tsjinstplicht ynfierd hiene, tsjinne Biden nea yn 'e Fjetnamoarloch, mei't er earst ferskate kearen útstel krige om syn stúdzje ôf te meitsjen, en letter ôfkard waard op grûn fan in astmatyske oandwaning dy't er as tiner hân hie. Om't sawol syn heite as syn memme famylje tige negatyf tsjin it ynnimmen fan alkohol oanseach, waard Biden gehielûnthâlder. Hy stammere oant er yn 'e tweintich wie, mar wist dat te oerwinnen troch oerenlang foar de spegel poëzij foar te dragen.

Trouwen en húshâlding[bewurkje seksje | edit source]

Wylst er yn 1964 in spring break (krookjefakânsje) op 'e Bahama's trochbrocht, kaam er dêr yn 'e kunde mei Neilia Hunter, dy't út in begoedige fermidden yn Skaneateles, yn 'e steat New York, kaam, en studearre oan 'e Universiteit fan Syracuse. Op 27 augustus 1966 trouden se te Skaneateles, tsjin 'e beswieren fan har famylje tsjin syn roomske eftergrûn yn. Se krigen trije bern, Joseph Robinette Biden III (1969), dy't Beau neamd wurdt, Robert Hunter Biden (1970), dy't Hunter neamd wurdt, en Naomi Christina Biden (1971-1972).

Joe Biden as senator.

Op 18 desimber 1972, doe't se oan it winkeljen wiene foar de kryst, rekken Biden syn frou en bern belutsen by in slim ûngemak, wêrby't har auto op in krusing fansiden raamd waard troch in frachtwein. Sawol Neilia Hunter Biden as har ienjierrige dochterke kamen dêrby om it libben, wylst Beau Biden in brutsen skonk hie en Hunter Biden in skedelbasisfraktuer en lichtere ferwûnings. Nei't Joe Biden fiif jier lang in allinnichsteand heit west hie, wertroude er op 17 juny 1977 mei Jill Tracy Jacobs, in skoaljuffer út Willow Grove, yn Pennsylvania, mei wa't er yn 1975 yn 'e kunde kommen wie op in blind date dy't bewurkmastere wie troch ien fan syn bruorren. Mei syn twadde frou krige Biden ien bern, Ashley Blazer Biden (1981), dy't sosjaal wurkster waard. Syn soan Beau waard de steatsminister fan Justysje fan Delaware en tsjinne as auditeur-militêr by it Amerikaanske Leger yn Irak. Syn soan Hunter is abbekaat en polityk lobbyist te Washington, D.C.

Politike karriêre[bewurkje seksje | edit source]

Yn 1968 rûn Biden in healjier lang staazje by in abbekatekantoar, wêrnei't er in hoartsje as pro deo-abbekaat wurke en doe in baan fûn by in abbekatekantoar yn Wilmington. Yn dy tiid fielde er him mear oanlutsen ta de pleatslike Republikeinen as ta de Demokraten, mar doe't se him besochten partijlid te meitsjen, hold er de boat ôf fanwegen syn ôfwearze fan 'e lanlike Republikeinske lieder Richard Nixon. Yn 1969 rjochte er mei in partner in eigen abbekatekantoar op, Biden and Walsh. Yn it neijier fan 1969 stelde er him as Demokraat kandidaat foar de gemeenterie fan New Castle County, en wûn dêrby mei in romme marzje ien fan 'e sitten. Dêrnei siet er fan 1970 oant 1972 yn 'e gemeenterie.

Yn 1972 died er mei oan 'e ferkiezings foar ien fan 'e beide sitten fan Delaware yn 'e Amerikaanske Senaat, en wûn op 'e nij. Doe't oan 'e ein fan dat jier syn frou en dochter omkamen by it auto-ûngemak, liet er it yn him omgean om syn politike karriêre op te jaan, mar dat waard him troch partijgenoaten ûntpraat. It ferlies hie him lykwols ferfolle fan lulkens en twifels op it mêd fan syn leauwe. Letter fertelde er dat er yn dy snuorje graach jûns let yn efterbuerten omkuierje mocht, op 'e siik nei slaanderij. "Ik hie net witten dat ik by steat wie ta it fielen fan sa'n razernij [...] Ik hie it gefoel dat God my freeslik bedondere hie."

Joe Biden hâldt ûnder de presidinsjele kampanje fan 2008, op 23 augustus in taspraak te Springfield, yn Illinois, fuort nei't Barack Obama (rj.) him presintearre hat as syn running mate.

Begjin 1973 waard Biden mei de minimumâldens fan tritich jier de op seis nei jongste senator yn 'e Amerikaanske skiednis. Hy fertsjintwurdige 36 jier lang Delaware yn 'e Senaat, fan 3 jannewaris 1973 oant 15 jannewaris 2009. Yn dy perioade waard er seis kear werkeazen, en hy einige as de op trije nei langst sittende senator. Hy siet ferskate senaatskomitees foar, wêrûnder it Komitee foar Bûtenlânske Betrekkings, it Komitee oangeande de Rjochterlike Macht en de Ynternasjonale Gearkomste foar de Behearsking fan Narkoatika. Hy wie in tsjinstanner fan 'e Earste Golfoarloch, yn 1991. Mids njoggentiger jierren spile er as fûleindich foarstanner fan Amerikaansk yngripen yn 'e Bosnyske Oarloch in wichtige rol by it ta stân bringen fan 'e Amerikaanske yntervinsje yn dat konflikt. Yn 2002 stimde er foar de resolúsje dy't de Twadde Golfoarloch mooglik makke, mar neitiid fersette er him tsjin it belied fan 'e regearing-Bush oangeande Irak. Fierders hied er in liedende rol by it reälisearjen fan 'e Violence Against Women Act, in wet dy't frouljusmishanneling yn 'e Feriene Steaten oanpakt. Njonken syn politike karriêre wie Biden fan 1991 ôf fierders wurksum as adjunkt-heechlearaar oan 'e rjochteskoalle fan 'e Widener Universiteit yn Wilmington.

Fise-presidintskip[bewurkje seksje | edit source]

Twa kear die Biden mei oan 'e Amerikaanske presidintsferkiezings, yn 1988 en yn 2008, mar beide kearen waard er by de Demokratyske foarferkiezings ferslein. Yn 2008 waard er lykwols neitiid troch de winner fan 'e foarferkiezings, senator Barack Obama fan Illinois, frege om dy syn running mate (fise-presidintskandidaat) te wurden. Biden gie dêrop yn, en tegearre mei Obama fersloech er dat jiers by de eigentlike ferkiezings it Republikeinske kandidaatspear John McCain en Sarah Palin. Sadwaande waard er op 20 jannewaris 2009 ynsward as de 47ste (en de earste roomske) fise-presidint fan 'e Feriene Steaten. Yn 2012 wûnen Obama en hy in twadde termyn, troch de Republikeinen Mitt Romney en Paul Ryan te ferslaan.

Joe Biden as fise-presidint, mei presidint Barack Obama, yn 2012.

As fise-presidint en foarsitter fan 'e Senaat (in funksje dy't keppele is oan it fise-presidintskip) is Biden djip behelle yn it beslútfoarmingsproses fan 'e regearing-Obama op alle mêd. Hy hie it tafersjoch oer de ynvestearrings yn 'e Amerikaanske ynfrastruktuer dy't resultearren út it stimulearringspaket dêr't Obama yn 2009 de Amerikaanske ekonomy wer mei op gong en út 'e resesje helpe woe. Biden syn fermogen om mei Republikeinen yn it Amerikaanske Kongres te ûnderhanneljen (in fermogen dêr't Obama sels net of amper mear oer beskikt), hat krúsjaal west yn 'e gearwurking fan 'e beide partijen op it mêd fan belestingen, ekonomyske stimulâns, de fêststelling fan 'e jierlikse begrutting, de krises oangeande it skuldeplafon en it fuortstjoeren fan 'e Amerikaanske ekonomy by it "fiskale klif" wei.

Hoewol't er in yn 'e wol ferve politikus is dy't bepaald net dom is, stiet Biden derom bekend dat er geregeldwei taktleaze en ûnhandige útspraken docht, wêrmei't er himsels polityk sjoen gauris yn 'e pine set. Sa seid er begjin 2007 oer Obama: "Ik bedoel, dat is de earste gewoane Afro-Amerikaan dy't mûlryp en yntelligint en skjin en in aardich útsjende keardel is, ik bedoel, moaier kinne je 't net krije." Mei dizze ûnbedoeld rasistyske útspraak ûndermine er syn eigen presidintskampanje fan 2008. Earder hied er al in soartgelikense flater makke doe't er it oer de grutte Yndiaaske ymmigrantemienskip yn Delaware hie. Yn april 2009 beäntwurde er in fraach oer de hearskjende bargegryp mei te sizzen dat er syn famylje ôfriede soe om it fleantúch of de metro te nimmen. Soks wurke fansels de ûngerêstens ûnder de befolking yn 'e hân, en it Wite Hûs kaam dan ek daliks mei it boadskip dat Biden it sa net bedoeld hie en dat dit net de miening fan it regear wie. Dat ynsidint late derta dat Biden yn in hiele rige komyske tillevyzjeprogramma's op 'e hak nommen waard as in healewizenien dy't der mar wat op los eamele, in yndruk dy't noch fuortsterke waard troch in ynsidint út 2008, doe't er by in kampanjegearkomste Chuck Graham, in steatssenator fan Missouri, eefkes yn it sintsje sette woe, en him troch de mikrofoan frege om stean te gean, wat de man lykwols net oprêde mei't er yn 'e rolstoel siet. Ditoangeande ropt Biden oantinkens op oan in oare Amerikaanske fise-presidint dy't him oates en toates ferprate, Dan Quayle, mar it ferskil is dat Quayle it oansjen fan in arrogante omkoal hie, wylst Biden nettsjinsteande syn nuvere opstigings dochs rûnom as in ynnimlik persoan beskôge wurdt. Sa't syn eardere kollega-senator Lindsey Graham sei: "As der gjin flaters wiene, soe der gjin Joe wêze. Hy is ien dy't jo wol lije meie moatte."

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: Notes en References, op dizze side.