Hollânsk klassisisme

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Vingboons, ûntwerptekening dûbelhûs, Rokin 145-147
It Loo, yngong en foarkant (strakke styl)

It Hollânsk klassisisme wie fan de jierren 1620 ôf oant de ein fan de 17e ieu de wichtichste boustyl yn de Noardlike Nederlannen. De bloeiperioade fan it Hollânsk klassisisme leit tusken likernôch 1625 en 1665; wichtige fertsjintwurdigers binne de arsjitekten Jacob van Campen (15951657) en Philips Vingboons (16071678). It Hollânsk klassisisme gie fia de Strakke styl oer yn de lokale fariant fan de Loadewyk XIV-styl.

Arsjitektuer[bewurkje seksje | edit source]

Yn it Hollânsk klassisisme, ferkeard ek wol Klassisistyske barok neamd, wurdt ôfrekkene mei de maniëristyske wize fan bouwen yn de tradisje fan Hendrick de Keyser. Op strange wize wurdt it klassike "oardeboek" neilibbe, dêr't de ôfmjittings, proporsjes en opienfolging fan de fiif bouwkunstorden (Toskaanske, Doryske, Ionyske, Korintyske en komposyt-oarder) yn bekskreaun wurde. In wichtige ynspiraasjeboarne binne de foarbylden fan Andrea Palladio (1508-1580) en Vincenzo Scamozzi (1548-1616) yn Noard-Itaalje.

Histoarysk ûndersyk hat bliken dien dat de waaksende rykdom fan de hearskjende elite fan de Republyk de grûnslach foarme fan in nije, deftiger libbensstyl. Dy útere him yn in ynbannich en ôfstandlike, mar tagelyk en ymposante arsjitektuer. It wichtichste foarbyld fan it Hollânsk klassisisme yn Amsterdam is teffens it wichtichste gebou fan de stêd: it eardere stedhûs op de Daam, no Paleis, fan Jacob fan Campen (boud yn 1648/55).

Wichtige foarbylden fan it Hollânsk Klassissisme wurde fral fûn by it dûbele hûs(50–60 voet breed). Sy binne hast allegear fan Philips Vingboons, in inkele fan syn broer Justus Vingboons (1620–1698). By it inkele hûs (25–30 voet) jout de tapassing fan de klassisistische foarmen swierichheden, omdat pylder- en pilasterstellingen in behoarlike breedte nedich hawwe om ta harren rjocht te kommen. Philips Vingboons brocht de trepgevel werom ta in halsgevel om de klassisistyske foarmen by it inkelde hûs better ta syn rjocht komme te litten, ek al blykt it meastal net te slagjen om de mjitten fan de pilasters oerien komme te litten mei dy fan de pylderboeken.

Op twa ôfwikjende wizen waarden dizze foarbylden neifolge:

  • pilastergevels en
  • halsgevels mei minske- of bistefigueren yn de ornaminten, mar fierder hielendal n Vingboons-styl.

Nei 1665 nimt it gebrûk fan de pilastergevel sterk ôf. Yn de perioade ±1665–±1700 wurdt de "strakke styl" tapast, de lêste fase fan it Hollânsk klassisisme. By dizze sterk fersobere foarm komme deze sterk versoberde pilasters net mear foar (of heechstens yn in doaromlisting). Strangens en foarnamens wurde krige troch in strak ritme fan de gevelparten: strakke keale flakken, skerp útsnieën finsteriepeningen. De iennichste dekoraasje is te finen yn de yngongspartij of de middelste travee en boppe de kroanlist. De middenas wurdt wichtich, ek yn it ynterieur. De wichtichste boumaster yn dy perioade is Adriaan Dortsman (1636–1682), mar de paadsljochter wie Philips Vingboons, dy't al yn 1638 in pilasterleaze gevel boude. Ek Vingboons gie om 1665 hinne mei mei de feroarjende rite. Nei 1670 nimt in jongere generaasje boumasters de nije soberens oer. De wichtichste boumasters binne dan Adriaan Dortsman en Elias Bouman. De strakke styl wurdt foaral tapast by grutte hearenhuzen, mar de smelle gevel wurdt der ek troch beynfloede: de halsgevel kriget in flakke gevel sûnder pilasters en allinnich te top hat fersierings.

Gebouwen[bewurkje seksje | edit source]

Arsjitekten[bewurkje seksje | edit source]

Werom nei it (neo)klassisisme[bewurkje seksje | edit source]

Tsjin de ein fan de 18e ieu ûntstie der opnij nijsgjirrigens foar it klassissime. Yn de measte lannen waard der weromsjoen nei de arsjitektuer fan de âlde Griken en Romeinen(neoklassisisme). Yn Nederlân waard dit lykwols kombineaerre mei in oplibjen fan it eigen 17e ieuske klassisisme[1].

It Nederlânsk klassisisme fan ein 18e - begjin 19e ieu foeget beide stilen gear. Sa sjocht men bygelyks yn it stedhûs fan Grins in kombinaasje fan de pilastergevel (typysk foar it Hollânsk klassisisme fan de 17e ieu) mei it portyk mei frijsteande pylders (typysk foar de âlde Romeinske boukeunst en 18e-19e-ieusk neoklassisisme).

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. Ed Taverne en Irmin Visser (redactie). Stedebouw: De geschiedenis van de stad in de Nederlanden van 1500 tot heden. Utjouwerij SUN, Amsterdam, 2004, ISBN 90-6168-401-3. Side 140