Eise Eisinga

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Eise Eisinga troch Willem Bartel van der Kooi, 1827.
Planetarium
Eisinga-monumint, Frjentsjer

Eise Eisinga (Dronryp, 21 febrewaris 1744 - Frjentsjer, 27 augustus 1828) wie in wolkjimmer, amateur astronoom en skepper fan it planetarium yn Frjentsjer. Njonken dat hat er noch ferskate funksjes yn Frjentsjer hân.

Libbensrin[bewurkje seksje | edit source]

Eisinga waard berne as de soan fan in wolkjimmer. Hoewol't er heechbejeftige wie, mocht er net nei it gymnasium. Hy krige ûnderwiis fan syn heit, dy't in soad niget hie oan wiskunde en stjerrekunde. Doe't Wytze Foppes Dongjuma in wichtige astronomyske waarnimming die, wie hy dêrby oanwêzich. Op syn fyftsjinde joech er sels in wiskundeboek út fan goed 650 siden. Op syn sechtjinde joech er in boek út oer de grûnslaggen fan de astronomy. Ek syn broer Stephanus Jeltes wie ynteresseare yn wis- en stjerrekunde. Eisinga waard wolkjimmer en bekwaam him yn de tiid dy't er oer hie troch selsstúdzje oan de Frjentsjer Akadeemje yn de wiskunde en de astronomy. Troch heechlearaar en fysikus J. H. van Swinden, in patriot waard hy stipe. Eizinga ferdjippe him yn sinnewizers, en publisearre in boek mei tekeningen fan sa'n 150 sinnewizers. Op 24-jierrige leeftyd boaske hy mei Pietje Jacobs, dêr't hy twa soannen mei krige.

Polityk[bewurkje seksje | edit source]

Eisinga wie patriot en krige in konflikt mei de fan de prins oertsjûge skutterij, dat hy moast yn 1787 flechtsje. Hy gie nei Dútslân, mar doe't er hearde dat syn wiif stoarn wie en der beslach op syn hûs lein wie, fêstige er him as wolkjimmer yn Fiskflyt. Yn 1791 waard er dochs noch oppakt en foar fiif jier út Fryslân ferballe. Hy wertroude mei Trijntje Eelkes Sickema út Fiskflyt en kaam earst nei de omkearing fan 1795 werom yn Frjentsjer.

Hy waard lid fan it Frysk Provinsjaal Bestjoer yn de Bataafske Republyk en advisearre in oantal kommisjes, û.o. om twa rjochters te ôf te setten nei it Kollumer Oproer. Eisinga waard bûtengewoan heechlearaar oan it Frjentsjer Akadeemje, oant dy yn 1811 op last fan Napoleon sletten waard. Hy waard beneame as broeder fan de Oarde fan de Nederlânske Liuw, jn ûnderskieding dêr't ek in lyts ynkomen oan ferbûn wie. Eisinga ferstoar op 84 jierrige leeftyd en hat in testamint neilitten dêr't er de wurking fan syn planetarium yn beskreau.

Planetarium[bewurkje seksje | edit source]

Doe't op 8 maaie 1774 Merkurius, Fenus, Mars, Jupiter en de Moanne gearkamen, skreau de Ljouwerter Krante oer in boekje dat foarsei dat dy gearstân de ein fan de wrâld wêze soe. Dêr kaam panyk fan, dat Eisinga woe de lju fan Frjentsjer sjen litte krekt wat in gearstân fan planeten wie. Hy begûn de bou fan in planetarium yn syn hûs.

It planetarium waard sa grut dat Eisinga it yn syn hûs ynboude. Yn 1781 wie er ree mei de bou. Sûnt dy tiid jout it planetarium de stân fan de planeten oan. It hûs waard yn 1826, foar syn dea, kocht troch it ryk, en is no it Eise Eisinga Planetarium. It planetarium rint hieltiid noch.

Neitins[bewurkje seksje | edit source]

Eise Eisinga is as ien fan de 50 tema's opnomd yn de Kanon fan de Nederlânske skiednis fan de kommisje-Van Oostrom. Teffens is er opnaam yn de Kanon fan de Fryske skiednis en yn Frjentsjer stiet in monumint ta syn neitins.

De skriuwer Piter Terpstra hat in roman oer it libben fan Eise Eisinga skreaun mei de titel Wolken en stjerren en Willem Bartels van der Kooi hat syn portret skildere

Grêfstien[bewurkje seksje | edit source]

Eise Eisinga waard yn 1744 berne en yn 1828 is hy in pear hûndert meter fierderop begroeven op it begraafplak fan d'Alde Wite yn it doarp. En sûnt doe lûkt syn grêf in soad besikers nei it doarp. Mar dy kamen bytiden mei klachten. En sadwaande gie it doarp op syk nei jild foar in opknapbeurt. En mei tank oan inkelde fûnsen koe al gau restaurateur Hindrik Heerschop út Ysbrechtum oan de slach. Hy hat de stien, en benammen de tekst op de stien, flink ûnder hannen naam.Op syn grêfstien stiet in harsenkreaker oer wannear't syn heit stoar en hoe âld oft hy doe wie: syn stjerjier plus syn leeftiid doe't hy stoar is 1854. En in kwart fan dy leeftiid fermannichfâldige mei syn stjerjier is 31120.

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes: