Chicago

Ut Wikipedy
Gean nei: navigaasje, sykje
Chicago
Chicago montage.jpg
Flagge Wapen
Flag of Chicago, Illinois.svg Chicago city seal.png
Sifers
Ynwennertal 2.714.856 (2012)
Oerflak 606 km² (ynkl. wetter)
588 km² (allinnich lân)
Befolkingstichtens 4.447,4 / km²
Stêdekloft 9.461.105 (2012)
Hichte 182 m
Polityk
Lân Flag of the United States.svg Feriene Steaten
Steat Flag of Illinois.svg Illinois
County Cook County,
DuPage County
Oar
Stifting 1833
Tiidsône UTC-6
Simmertiid UTC-5
Koördinaten 41°52′55″N 87°37′40″W
Webside www.cityofchicago.org

Chicago is de grutste stêd fan it Amerikaanske Midwesten, en de op twa nei grutste fan 'e hiele Feriene Steaten (nei New York en Los Angeles). Yn 2012 hie it rom 2,7 miljoen ynwenners, wylst de hiele stêdekloft mei Chicago as sintrum (ynformeel ek wol "Chicagolân" neamd) sels in befolking fan hast 9½ miljoen minsken hie. Chicago leit yn it noarden fan it fêstelân fan 'e Feriene Steaten, oan 'e igge fan 'e Michiganmar, yn 'e steat Illinois (al wreidet de stêdekloft him út oant yn 'e oangrinzgjende steaten Indiana en Wiskonsin). Chicago is it haadplak fan Cook County, mar omfettet ek in lyts diel fan DuPage County. De namme "Chicago" komt fan shikaakwa, it wurd foar "wylde sipel" of "wylde knyflok" yn 'e taal fan 'e pleatslike Majêmy- en Illinois-Yndianen. De stêd wurdt ek wol The Windy City ("De Wynderige Stêd") neamd, om't it der sa hurd waaie kin.

Skiednis[bewurkje seksje | edit source]

Yn 'e krite dêr't no Chicago leit, wennen yn 'e achttjinde ieu de Potawatomy-Yndianen, dy't dêr de Majêmy en de Sôk en Foks ferdreaun hiene. Yn 1795, oan 'e ein fan 'e Noardwestlike Yndiaanske Oarloch, kaam it gebiet yn Amerikaanske hannen. Op it plak dêr't no Chicago leit, wie doe in draachplak, dêr't men guod út it gebiet fan 'e Grutte Marren oer lân ferfierde nei de bopperin fan it rivierestelsel fan 'e Mississippy, en fise fersa. Chicago waard dêr yn 1833 offisjeel stifte; it hie doe likernôch 200 ynwenners. Yn 1837 krige it de status fan stêd.

De lizzing Chicago yn Illinois.

Yn 1871 briek de Grutte Brân fan Chicago út, en tusken 8 en 10 oktober fan dat jier waard in grut part fan de stêd yn 'e jiske lein. Fan 'e 300.000 ynwenners rekke in trêde sûnder hûs. It tal deaden foel relatyf noch ta, en bedroech 200 oant 300. De spoarwegen en it meastepart fan 'e yndustry oerlibben de brân ûnskansearre, dat de weropbou koe daliks mei begûn wurde. Dy weropbou feroarsake trouwens in revolúsje yn 'e boukeunst. Ynstee fan hout waard de nije stêd fan stiel en stien boud, wat foar dy tiid in wrâldprimeur wie. De útfining fan 'e lift en de elektrisiteit makke dat kantoartuorren fan mear as acht boulagen ûntwurpen wurde koene. Der waard drok eksperimintearre mei bousels fan jitizer, stiel en betonskelet. Yn 1885 waard yn Chicago de earste wolkekliuwer fan 'e wrâld boud.

Tusken 1 en 4 maaie 1886 wie Chicago it toaniel fan grutskalige ûngeregeldheden tusken fakbûnsleden en de plysje, dy't har hichtepunt krigen yn 'e saneamde Haymarket Riot. By de reboelje waard in bom tusken de plysjes smiten; de (ûnderstelde) oanfierders waarden arrestearre en feroardiele. In stikmannich fan harren krige de deastraf, hoewol't der gjin hurd bewiis foar harren belutsenens by de oanslach wie.

De Universiteit fan Chicago waard oprjochte yn 1892. Yn 1893 waard yn Chicago de World's Columbian Exposition holden, in soarte fan alternative wrâldtentoanstelling, en yn 1933 nochris. Yn 'e tiid fan 'e droechlizzing, yn 'e jierren tweintich en tritich fan 'e tweintichste ieu, kaam Chicago fierhinne yn 'e gryp fan in tal gangsterbindes, wêrfan't de (wreed)ferneamdste dy fan Al Capone wie. Chicago hie ienris it grutste iepenbierferfiersnetwurk fan 'e Feriene Steaten. Oan it begjin fan 'e tweintichste ieu rieden der mear as 3.000 trams oer goed 1.000 myl oan spoar. Nei grutte fúzjes fan 'e ûnderskate iepenbierferfiersbedriuwen yn 'e stêd waard yn 1947 de Chicago Transit Authority (CTA) oprjochte.

De skyline fan Chicago.
De fjoertoer fan Chicago: it Chicago Harbor Lighthouse.

Under it boargemasterskip fan 'e Demokraat Richard J. Daley, dy't yn 1955 keazen waard, ferlieten de measte (rikere) blanke Chicagoërs de binnenstêd en ferfearen nei de bûtenwiken en foarstêden, sadat yn it hert fan 'e stêd hiele wiken inkeld mar mear troch swarten en letter ek Latino's bewenne waarden. Meganisearring en automatisearring fan 'e yndustry late boppedat ta in grutte wurkleazens ûnder krekt de dochs al earmere lagen fan 'e befolking. Yn 1966 laten Martin Luther King en Albert Raby de saneamde Chicago Freedom Movement, dy't late ta ôfspraken tusken boargemaster Daley en fertsjintwurdigers fan 'e swarte befolking. Twa jier letter fûnen yn Chicago ûnder de tumultueuze Demokratyske Nasjonale Konvinsje fan 1968 grutskalige demonstraasjes plak tsjin 'e Fjetnamoarloch, wêrby't it ta ferheftige konfrontaasjes mei de plysje kaam.

Chicago hjoed de dei[bewurkje seksje | edit source]

Chicago is hjoed de dei in ynternasjonaal sintrum foar hannel, yndustry, telekommunikaasje en it bankwêzen, mei fanwegen it feit dat de pleatslike lofthaven, O'Hare International Airport, in ferfiersknooppunt foar hiele Noard-Amearika is. Sterker noch, O'Hare is de op ien nei drokste lofthaven fan 'e wrâld. Yn 2012 waard Chicago mei dêrtroch oandien troch 46,2 miljoen Amerikaanske en bûtenlânske reizgers. Ien fan 'e besjensweardichheden yn Chicago is de Willis Tower (foarhinne de Sears Tower), dy't nei syn bou yn 1974 jierrenlang it heechste gebou fan 'e Feriene Steaten wie en dat op 'e nij waard nei de ferwuostging fan 'e Twin Towers yn New York, op 9/11.

Befolking[bewurkje seksje | edit source]

Troch de florearjende ekonomy fan 'e stêd setten yn it lêste fearn fan 'e njoggentjinde ieu withoefolle ymmigranten út Jeropa har yn Chicago nei wenjen. Yn 1900 bestie 77% fan ynwenners fan 'e stêd út lju dy't yn it bûtenlân berne wiene, twatrêde dêrfan wiene Dútsers, Ieren, Poalen, Sweden en Tsjechen. Ek tsjintwurdich noch stiet Chicago bekend om syn grutte mienskippen fan Ierske (209.000), Dútske (202.000), Poalske (165.000), Italjaanske (102.000) en Litouske (100.000) oarsprong.

Neffens de folkstelling fan 2010 hie de befolking fan Chicago doe de folgjende rasiale opbou: 31,7% blanken; 32,9% swarten; 13,3% (blanke) Latino's; 5,5% Aziaten (wêrûnder 1,6% Sinezen; 1,1% Yndiërs; 1,1% Filipinen; 0,4% Koreänen; 0,3% Pakistanen; 0,3% Fjetnamezen; 0,2% Japanners; en 0,1% Tai); 2,7% fan mingd ras; 0,5% Yndianen; en 13,4% lju fan oar komôf.

Klimaat[bewurkje seksje | edit source]

Yn jannewaris is de temperatuer om-ende-by -5,3 °C, yn july is dat 23,9 °C. Alle jierren falt der trochstrings 949½ mm delslach (gegevens basearre op it tiidrek 1961-1990).

Ferneamde ynwenners[bewurkje seksje | edit source]

De Willis Tower (foarhinne de Sears Tower), it heechste gebou fan Chicago en jierrenlang fan 'e wrâld.
Berne yn Chicago (rangskikt op bertejier)
Earne oars berne

Keppeling om utens[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en referinsjes[bewurkje seksje | edit source]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.